De Kinkhoorn 19 — april 2009

Dit nummer als pdf · de Engelse vertaling

Voorwoord

Op zaterdag 8 november op de donateurbijeenkomst in Zweins, hebben we afscheid genomen van Kees als voorzitter van de Stichting Kingma State. Kees is vanaf 8 juli 1999 bijna 10 jaar voorzitter geweest, met als hoogtepunt de Kingmadag op 8 juli 2000 in Zweins. Al die jaren heeft hij met name veel gedaan op het gebied van historisch onderzoek naar de Kingma’s en hierover gepubliceerd in de Kinkhoorn. We zijn Kees veel dank verschuldigd voor al datgene wat hij voor de Stichting Kingma State heeft gedaan. Met veel plezier neem ik het voorzitterschap van Kees over, met de wetenschap dat hij voorlopig lid van het bestuur blijft en verder zal gaan met het historisch onderzoek naar de Kingma’s en hierover ook zal blijven publiceren via de Kinkhoorn. In dit nummer van de Kinkhoorn vindt u een samenvatting van de presentatie van Hans Mol over de middeleeuwse kloosters van Oostergo en hun begunstigers. Verder een vervolg op de historische kaarten in relatie met de Kingma’s en een afronding van de gepubliceerde genealogische gegevens. Deze keer zijn het of losse data, die mogelijk nog een plek kunnen vinden in de Genealogie van Jelle van Kinghum en enkele takken waarbij we niet direct de relatie kunnen leggen en er mogelijk aanvullend onderzoek gedaan moet worden. Ten aanzien van de vermelde gegevens, is elke reactie welkom. Voor de komende tijd gaan we ons als stichting met name bezig houden met het verder completeren van de genealogie, met name ten aanzien van bronvermelding en juiste schrijfwijze. De afgelopen jaren zijn er veel historische gegevens verzameld en gepubliceerd in de Kinkhoorn. We zullen gaan bekijken of wat nu beschikbaar is voldoende materiaal biedt voor toekomstige publicatie en nog nader onderzoek doen naar een aantal historische documenten (testamenten). Voor deze verdere uitwerking zullen we proberen meer mensen hierbij te betrekken. Een van de belangrijkste aspecten voor publicatie is de financiering, die voor een groot deel door sponsoring zal moeten gebeuren. Bijdrages en ideeën zijn van harte welkom!

Tjeerd Kingma
Voorzitter

Zweins en Kingma State op oude kaarten (3): Christiaan Sgrooten en Sibrandus Leo

De vorige aflevering van deze artikelenreeks staat in Kinkhoorn 17.

Kees Kingma

De kaarten van Christiaan Sgrooten uit 1573 en 1592

Christiaan Sgrooten is geboren in 1520 in Sonsbeck (ten zuiden van Kalkar Dld.). Als cartograaf werkte hij in Kalkar en Antwerpen.

In 1558 maakte hij kaarten van Zutfen en Gelderland. Een belangrijke opdracht kreeg hij in 1568 van Alva, namelijk het in kaart brengen van het gebied van de Nederlanden. In 1573 leverde hij 38 manuscriptkaarten gebonden in een atlas af. De vijfde kaart van deze zogenaamde “Brusselse atlas” bestrijkt Noord-Holland, de Zuiderzee en Friesland. Zie bijgaande foto die ik gemaakt heb van een kaart uit de heruitgave van deze atlas die in 1961 gemaakt is bij E.J. Brill te Leiden. De cartouche in de rechter benedenhoek is niet ingevuld.

De kaarten werden door een commissie onder leiding van Alva afgekeurd en Sgrooten kreeg de opdracht zijn werk over te doen.

Door oorlogssituaties duurde het tot 1592 voor Christiaan Sgrooten zijn tweede atlas ter onderscheid de “Madrileense atlas” genoemd met eveneens 38 kaarten kon afleveren. Deze atlas met nauwkeuriger en meer uitgebreide kaarten van 83 x 136 cm, over twee bladzijden, was zo groot en zwaar dat hij slechts door twee volwassen personen kon worden gedragen. Deze atlas bevindt zich in de Nationale Bibliotheek te Madrid.

De kaarten van Christiaan Sgrooten zijn zo sterk op die van Jacob van Deventer gebaseerd dat ze tot dezelfde groep worden gerekend.

De trekvaart van Harlingen naar Leeuwarden is als een bijna rechte lijn aangegeven wat niet helemaal met de werkelijkheid overeen komt. De dorpen zijn aangegeven met een kerkje.

Zweins, hier Sweyns genoemd ligt schijnbaar pal aan de trekvaart.

De kaart van Sibrandus Leo uit 1579

Sibrandus Leo (ca. 1530-1588) was kanunnik van de Premonstratenzer abdij te Lidlum. Hij schreef ook twee kronieken over de kloosters Mariëngaarde en Lidlum. Zijn kaart is de eerste met uitsluitend het gebied van het huidige Friesland en Groningen. Vergeleken met de kaart van Jacob van Deventer is zijn kaart, de z.g. “Pauwenkaart”, minder nauwkeurig, vooral met betrekking tot de ligging van de dorpen en de verschillende waterwegen. De steden zijn met een profiel aangegeven en de dorpen slechts met een cirkeltje.

Voor het eerst is de “Noordt Zee” vermeld. De Waddenzee, op de kaart van van Deventer “’tWad” genoemd, wordt hier vermeld als “Twadt”.

Er wordt een vijftal namen van personen (staten of boerderijen?) genoemd, maar niet de Kingma State. Oostelijk van “Franicker” in een bocht van de trekvaart zijn twee cirkeltjes getekend, dicht bij elkaar, zonder vermelding van de dorpsnamen. Hier zou bedoeld kunnen zijn Zweins en Kingmatille maar zeker is dat niet.

Genealogie Kingma’s tot ca. 1700 (3): aanvullende gegevens

Hieronder zijn een aantal Kingma’s vermeld van vóór 1700, waarvan niet direct een relatie kan worden gelegd met de stamreeks van Jelle van Kinghum.

Mocht iemand over aanvullende informatie beschikken over deze personen, dan vragen wij u dit door te willen geven aan Tjeerd Kingma (tj.kingma@planet.nl)

Tyal Pieters Kingma, moeder van de kinderen van Wybe Tyaerds, wordt genoemd in 1606.

Geboortes volgens archieven Tresoar

Ferwerderadeel, dopen, doopjaar 1707
Dopeling: Neeltje
Gedoopt op 13 maart 1707 in Ferwerd
Dochter van Heere Kingma en niet genoemde moeder

Leeuwarden, dopen, doopjaar 1639
Dopeling: Marten
Gedoopt op 20 maart 1639 in Leeuwarden
Kind van Kingma en niet genoemde moeder

Leeuwarden, dopen, doopjaar 1693
Dopeling: Antie
Gedoopt op 19 februari 1693 in Leeuwarden Kind van Jan Kingma, mr. bakker en niet genoemde moeder

Leeuwarden, dopen, doopjaar 1694
Dopeling: Peterus
Gedoopt op 26 september 1694 in Leeuwarden
Zoon van Jan Kingma, mr. bakker en niet genoemde moeder

Leeuwarden, dopen, doopjaar 1695
Dopeling: Anna
Gedoopt op 6 november 1695 in Leeuwarden
Kind van Jan Kingma, mr. bakker en niet genoemde moeder

Leeuwarden, dopen, doopjaar 1697
Dopeling: Freeck
Gedoopt op 27 januari 1697 in Leeuwarden
Zoon van Jan Kingma en niet genoemde moeder

Leeuwarden, dopen, doopjaar 1699
Dopeling: Jancke
Gedoopt op 8 oktober 1699 in Leeuwarden
Kind van Jan Kingma, meester bakker en niet genoemde moeder

Franekeradeel, dopen, doopjaar 1678
Dopeling: Sibrichien
Gedoopt op 8 mei 1678 in Midlum
Kind van niet genoemde vader en Sibrichien Jans Kingma

Franekeradeel, dopen, doopjaar 1652
Dopeling: Teeckle
Gedoopt op 26 december 1652 in Tzum
Zoon van niet genoemde vader en niet genoemde moeder
Doopheffer: Ulbe Jintes Kingma

Franeker, dopen, doopjaar 1665
Dopeling: Fokeltie
Gedoopt op 13 augustus 1665 in Franeker
Dochter van Rieurd Kingma, mr. en niet genoemde moeder
Franeker, dopen, doopjaar 1666
Dopeling: Inte Rieurds Kingma, mayor deser stede
Gedoopt op belijdenis op 5 juli 1666 in Franeker
Zoon van niet genoemde vader en niet genoemde moeder

Franeker, dopen, doopjaar 1669
Dopeling: Anna Catharina
Gedoopt op 26 december 1669 in Franeker
Kind van Rieurd Kingma, mr. en niet genoemde moeder

Franeker, dopen, doopjaar 1671
Dopeling: Ydtie
Gedoopt op 16 juli 1671 in Franeker
Dochter van Rieurd Kingma, mr. en niet genoemde moeder

Franeker, dopen, doopjaar 1671
Dopeling: Gretske
Gedoopt op 16 juli 1671 in Franeker
Dochter van Rieurd Kingma, mr. en niet genoemde moeder

Franeker, dopen, doopjaar 1673
Dopeling: Inte
Gedoopt op 16 maart 1673 in Franeker
Zoon van Ruurdt Intes Kingma, mr. en niet genoemde moeder

Franeker, dopen, doopjaar 1675
Dopeling: Marten
Gedoopt op 21 november 1675 in Franeker
Kind van Ruurd Intes Kingma, mr. en niet genoemde moeder

Franeker, dopen, doopjaar 1679
Dopeling: Marten
Gedoopt op 12 januari 1679 in Franeker
Kind van Ruurdt Intes Kingma en niet genoemde moeder

Bolsward, dopen, doopjaar 1700
Dopeling: Janke
Gedoopt op 23 januari 1700 in Bolsward
Kind van Klaas Kingma en niet genoemde moeder

Sneek, dopen, doopjaar 1653
Dopeling: Jancke
Gedoopt op 14 december 1653 in Sneek
Kind van Gerryt Bualda en Aeltie Kingma

Sneek, dopen, doopjaar 1656
Dopeling: Dirckien
Gedoopt op 27 november 1656 in Sneek
Dochter van Hopperus Aetes, kandidaat en Antie Kingma

Huwelijken volgens archieven Tresoar

Baarderadeel, huwelijken 1664
Vermelding: Bevestiging huwelijk op 23 september 1664 in Winsum
Man: Ruardus Kingma afkomstig van Franeker
Vrouw: Anna Cathrina Schotanus afkomstig van Sneek
Opmerking: hij is mr. chirurgyn

Leeuwarden, huwelijken 1653
Vermelding: Bevestiging huwelijk op 31 juli 1653
Man: Pieter Ruyrds afkomstig van Leeuwarden
Vrouw: Antie Kingma afkomstig van Leeuwarden

Leeuwarden, huwelijken 1656
Vermelding: Ondertrouw op 6 september 1656
Man: Thijs Piers afkomstig van Leeuwarden
Vrouw: Antie Kingma afkomstig van Leeuwarden
Opmerking: hij is gemeensman

Leeuwarden, huwelijken 1677
Vermelding: Bevestiging huwelijk op 16 december 1677
Man: Gangeloff Upkes Hooghacker
Vrouw: Antie Kingma
Opmerking: zij is weduwe van Tijs Piers

Leeuwarden, huwelijken 1688
Vermelding: Bevestiging huwelijk op 23 januari 1688
Man: Paulus Schouwen afkomstig van Leeuwarden
Vrouw: Jancke Kingma afkomstig van Leeuwarden
Opmerking: hij is notaris publicus

Leeuwarden, huwelijken 1689
Vermelding: Bevestiging huwelijk op 4 augustus 1689
Man: Jan Kingma afkomstig van Leeuwarden
Vrouw: Janke Freerks afkomstig van Leeuwarden
Opmerking: hij is mr. bakker

Harlingen, huwelijken 1657
Vermelding: Bevestiging huwelijk op 5 november 1657
Man: Jan Schrael afkomstig van Harlingen
Vrouw: Rinscke Ruyerts Kingma afkomstig van Harlingen
Opmerking: soldaat

Franeker, huwelijken 1668
Vermelding: Bevestiging huwelijk op 22 april 1668
Man: Rieurd Intes Kingma
Vrouw: Aafke Martens afkomstig van Franeker
Opmerking: mr. Chirurgyn

Bolsward, huwelijken 1699
Vermelding: Bevestiging huwelijk op 14 mei 1699
Man: Nicolaus Kingma
Vrouw: Arjaantie Arjans Postumus
Opmerking: soldaat

Wymbritseradeel, huwelijken 1651
Vermelding: Bevestiging huwelijk op 21 november 1651
Man: Gerryt Dirks afkomstig van Jorwerd
Vrouw: Aeltie Kingma afkomstig van Sneek, zij is op 7 augustus 1710 aldaar overleden.

Overlijden volgens gegevens Tresoar

Leeuwarden overlijden/begraven 1690
Begraven: een kind van Jan Kingma, mr. bakker
Datum: 9 december 1690
Begraven op het Oldehoofsterkerkhof

Leeuwarden overlijden/begraven 1692
Begraven: een kind van Jan Kingma
Datum: 4 maart 1692
Begraven op het Westerkerkhof

Genealogie Bernardus Johannes Kingma tot ± 1700

Uit bepaalde aktes blijkt dat Bernardus Kingma een zuster Jeltje Johannes Kingma en een broer Pytter Johannes Kingma had. Deze Pytter Johannes Kingma zou mogelijk dezelfde kunnen zijn als Pieter Johannes Kingma (zie VI.11), zoon van Johannes Pieter Kingma (V.8) en Gatske Wybrens Buma, waarmee de verbinding met Jelle Kinghum zou ontstaan. Helaas zijn hier geen directe aanwijzingen voor en zal dit verder onderzocht moeten worden.

Onderstaande gegevens zijn deels overgenomen uit het boekje “Mijn Voorouders Kingma” van mevr. F. Thoomes-Kingma, de website van Ruud de Bruijn en gegevens van Wubbo Daniëls uit Sneek.

I.1    Bernardus Johannes KINGMA, geboren omstreeks 1623 in Engwierum, overleden na 1677, Auth. Kol 1592-1672, B.15, 1704, 5.6.1660 meldt Bernardus en Pyter Kingma als curatoren over de weeskinderen van Jeltje Johannes (wijlen voor 5.6.1660) bij Jetse Jans wonende te Ketingawier o/d Westergeest, Auth. Kol. 1592-1672 B.15, 1739, 12.6.1662 meldt Bernardus als volle broeder van Jeltje Kingma en curator over Aucke Jetses, geb.1637 en Neeltje Jetses, minderjarig in 1662.

Curator over Arien Pyters, 17 jaar, geb.1650 (OOD Auth.18.3.1667, acte 245), stiefvader en curator over Fooke Lieuwes 23 jaar, geb.1641, en Dirk Lieuwes 19 jaar, geb.1645 (OOD Auth.1656-1685, acte 72, 22-5-1653/acte 184, 11.6.1664), woont op de "Doniastate" in Engwierum pacht later een hoeve in Morra waar hij trouwt met zijn tweede vrouw.
Gehuwd (1) op 11-5-1649 te Engwierum met Trijntje DIRKS, geboren 1618, overleden op 24-01-1658, (zie grafsteen te Engwierum), zie Auth Kol. 1592-1672, 23.1.1641 acte 1286 en acte 1296, 31.3.1641, dochter van Dirk PYTERS en Hiltje PYTERS. Zij is weduwe van Lieuwe Fockes Donia (1591-1649).
Gehuwd (2) met Tietske Tietis.
Uit het eerste huwelijk:

1.	Trijntje Bernardus (zie II.1).
2.	Grietje Bernardus, acte van 22.10.1662 waarbij Wijbe Annes land koopt van Grietje~Bernardus. Uit het tweede huwelijk:
3.	Ydtie Bernardus (zie II.2).
4.	Saakje Bernardus (zie II.3
5.	Mayke Bernardus (zie II.4).

II.1    Trijntje Bernardus KINGMA, geboren circa 1651, overleden 1687, zie Auth OOD, acte 72, 22.5.1658. Dochter van Bernardus Johannes KINGMA (zie I.1) en Trijntje DIRKS.
Gehuwd (1) op 10-03-1667 te Engwierum Echtgenoot is Arrien PYTERS, geboren circa 1650, overleden voor 1673, zoon van Pieter ARRIëNS en Sibbel OENSES.
Gehuwd (2) 1673 met Gerrit GERRITS, ontvanger en dorpsrechter te Engwierum, overleden voor 1694.
Uit het eerste huwelijk:

1.	Pieter Arriëns(zie III.8).

Uit het tweede huwelijk:

2.	Antie, geboren circa 1675.
3.	Arrien (zie III.11).
4.	Lieuwe, geboren circa 1681.
5.	Hiltje, geboren circa 1684.
6.	Trijntje, geboren circa 1687.

II.2    Ydtie Bernardus KINGMA, overleden op 28-06-1713. Aut.OOD 1656-1811 acte 7.10.1689, omtrent 18 jaar, curator Joannis Jelles, mr.kleermaker te Lioesens, dochter van Bernardus Johannes KINGMA (zie I.1) en Tietske Tietis.
Gehuwd met Anne MINSES.
Uit dit huwelijk:

1.	Minse Annes KINGMA (zie III.18).

  II.3 Saakje Bernardus KINGMA, dochter van Bernardus Johannes KINGMA (zie I.1) en Tietske Tietis. Gehuwd (1) circa 1689 met Tjepke DIRKS. Auth.OOD 1656-1811 acte 148, 2.6.1704, Curator is Jacob Douwes te Lioesens . Gehuwd (2) circa 1692 met Binnert LOLKES. Auth.OOD 1656-1811, acte 147, 2.6.1704, curator is Sybren Theunis tot Morra. Uit het eerste huwelijk:

1.	Baukje TJEPKES.

Uit het tweede huwelijk:

2.	Aaltje BINNERTS, geboren 1693.
3.	Tiete BINNERTS, geboren 1695.

 
II.4    Mayke Bernardus KINGMA, dochter van Bernardus Johannes KINGMA (zie I.1) en Tietske Tietis.
Gehuwd op 24-03-1695 te Ee Echtgenoot is Cornelis DOUWES.
Uit dit huwelijk:

1.	Douwe CORNELIS, gedoopt op 01-03-1696 te Ee
2.	Pyttie CORNELIS, gedoopt op 07-04-1699 te Ee
3.	Pyttie CORNELIS, gedoopt op 23-06-1700 te Ee
4.	Pyttie CORNELIS, gedoopt op 17-07-1701 te Ee
5.	Pyter CORNELIS, gedoopt op 08-10-1702 te Ee
6.	Tiete CORNELIS, gedoopt op 22-02-1705 te Ee
7.	Pyttie CORNELIS, gedoopt op 19-12-1706 te Ee
8.	Jetske CORNELIS, gedoopt op 12-08-1708 te Ee
9.	Nyncke CORNELIS, gedoopt op 14-12-1710 te Ee

III.8    Pieter Ariëns, geboren 1668 te op Berghwegen onder Engwierum, overleden op 14-08-1738 te Dokkum, (zie grafsteen Dokkum), zie Auth.OOD, bld.23, acte 80, 16.7.1694, proc.post en burger te Dokkum
Pieter Arriëns, zal zich later Petrus Berghsma noemen en zich, dankzij winst uit handel op Oost-Indië, ontwikkelen tot grootgrondbezitter in de Dongeradelen. Zijn zoon Willem wordt secretaris van Oostdongeradele, maar zijn pogingen benoemd te worden tot grietman wordt door de Friese adel verijdeld).
Genealogisch Jaarboekje 1993, pag.53
Auth OOD blz23, acte 80, 16.7.1694, Jan Gerrits en Pyter Bergsma,curatoren over de kinderen van Gerrits en Trijntje B. Kingma, zoon van Arrien PYTERS en Trijntje Bernardus KINGMA (zie VII.14).
Gehuwd op 19-04-1696 te Metslawier Echtgenote is Catryne WINDT.
Uit dit huwelijk:

1.	Eise PYTERS.
2.	Arjen PYTERS.
3.	Katharina PYTERS.
4.	Wilhelmina PYTERS.
5.	Bernardus PYTERS.

III.11    Arrien GERRITS, geboren circa 1677. (Het is de vraag of de Arjen Gerrits die op 3.11.1695 te Anjum trouwt met Antje Klazes en daar de kinderen Jacob, ged. Anjum 13.3.1701, en Minne, ged. Anjum 19.4.1704, laat dopen, dezelfde is als deze Arrien Kingma. Op 16.7.1708 trouwt er ook een Arjen Gerrits met Lijsbeth Johannes, en op 16.11.1727 een Arjen Gerrits met Iebeltje Schotanus, geb. ca.1685, dr.v. Bernardus Schotanus en Catharina Fortius, zij hertr. 28.10.1729 te Anjum met Pyter Pyters van Ferwerd), zoon van Gerrit GERRITS en Trijntje Bernardus KINGMA (zie II.1).
Gehuwd (1) op 03-11-1695 te Anjum Echtgenote is Antie KLAZES, 21 jaar oud, gedoopt op 13-09-1674 te Ee Gehuwd (2) op 16-06-1708 te Anjum Echtgenote is Lijsbeth JOHANNES.
Gehuwd (3) met Iebeltje BERNARDUS.
Uit het eerste huwelijk:

1.	Gerrit ARJENS, geboren rond 1700 in Anjum
2.	Jacob ARRIENS, gedoopt op 13-03-1701 te Anjum
3.	Minne ARRIENS, gedoopt op 19-04-1704 te Anjum

Genealogie Johannes Kingma

Johannes zou mogelijk een zoon kunnen zijn van Johannes Pieter Kingma (zie V.8) en Gatske Wybrens Buma, we zien echter dat hij zijn zoon niet naar zijn vader vernoemd. RA FER C1 221v. In 1674 speelt een kwestie tussen Joannes Kingma en Pyter Kingma. Het is niet duidelijk waarover dit gaat. Mogelijk een rechtszaak tussen twee broers. Ook is het mogelijk dat de broer van Bernadus Johannes Kingma, Pytter Johannes Kingma wordt bedoeld.

I.1    Johannes KINGMA, boer en landeigenaar te Reitsum, overleden waarschijnlijk kort vóór 1681. Gehuwd met Antie PYTERS voor 1667. vBtK 1818. In 1667 lenen Johannis Kingma en Antie Pyters, echterlieden onder klokslag van Reitsum, 1700 goudguldens van Anthonius Jennema, burger/koopman te Amsterdam, ter betaling van een eerste termijn voor de door hen gekochte sate (=boerderij) te Reitsum en tegen een rente van 6% per jaar. In de marges van de akte worden de afbetalingen bijgehouden. In 1675 heeft Johannes de huizinge verkocht aan timmerman Willem jansen. In 1676 doet hij de afbetaling in natura. Het zelfde jaar wordt de vordering gecedeerd op Gerolt Aebbe Smedingh. In 1678 betaalt Hoite Jarigs vanwege Johannes Kingma ƒ560 af; in 1681 nog eens 400 goudg. En dan is er sprake van nadere liquidatie. HvF WW66 1.2.1676 nr.50. In 1676 wordt Johannes Kingma te Genum door het Hof van Friesland geen surseance van executie toegewezen en is zijn eis tegen Anthonius jennema, burgemeester van Dokkum niet “ontfangbaer”.

Uit dit huwelijk:

1.	Pieter Johannes (zie II.1).

II.1    Pieter Johannes KINGMA, geboren circa 1678, zoon van Johannes KINGMA (zie I.1) en Antie PYTERS.
Gehuwd circa 1698 met Martjen BOTTES, geboren circa 1678.
Uit dit huwelijk:

1.	Antje, geboren 1699 te Janum.

De middeleeuwse kloosters van Westergo

Impressies uit de voordracht van prof. J.A. (Hans) Mol op 8 november 2008 in Zweins

“In de late Middeleeuwen vormde Friesland in politiek opzicht een buitenbeentje in Europa. Deze lange maar smalle kuststrook langs de Noordzee was niet onderworpen aan een landsheer sinds ze in de dertiende eeuw feodalisering weerstond. De talrijke subregio’s waarin het gebied verdeeld was, die op semi-communale wijze werden bestuurd door elites van edelen en eigenerfde boeren, slaagden er lange tijd in hun autonomie te bewaren, wat belangrijke effecten had op de maatschappij als geheel. Omdat een staatsapparaat ontbrak, moesten conflicten opgelost worden door vetevoering of arbitrage, wat de Kerk de gelegenheid bood een hoofdrol als vredebewaarder voor zich op te eisen. Ik ben nog steeds gefascineerd door deze maatschappij die ondanks zijn archaïsche trekken een relatief hoge organisatiegraad bereikte. Door haar als in een spiegel te bestuderen hoop ik ook nieuw licht te werpen op de condities waarbinnen structurele ontwikkelingen elders in Europa konden plaatsvinden. De komende jaren wil ik me concentreren op het thema Macht, Bezit en de Kerk”.

Op deze wijze beschrijft professor Hans Mol op de website van de Universiteit Leiden hoe hij geboeid is geraakt door de machtspositie van kloosters in het middeleeuwse Friesland. Tijdens de najaarsbijeenkomst op zaterdag 8 november 2008 deelde hij zijn kennis over dit onderwerp in een inspirerende lezing met ruim dertig donateurs van de stichting.

In de tweede helft van de middeleeuwen telde Westerlauwers Friesland een groot aantal kloosters en uithoven van diverse religieuze ordes.

Belangrijke orden waren de Benedictijnen en de uit deze orde voortgekomen Cisterciënzers. Daarnaast hadden ook de Premonstratenzers en de Reguliere Kanunniken een belangrijke positie, gemeten naar de omvang van hun grondbezit rond het jaar 1600. Zusterhuizen, bedelorden en ridderorden speelden een minder belangrijke rol in het kloosterbezit. In totaal ging het om zo’n kleine 50 nederzettingen.

Aan het begin van de 17^e eeuw namen de Staten van Friesland de kloosters en hun gronden in beslag. In onderstaand overzicht op basis van de boekhouding van de ontvanger Johannes Henrici Rhala uit 1606/1607 worden de kloosters beschreven met de stichtingsdatum, de oppervlakte grond (in pondematen en hectares) en de waarde (in stuivers en florenen¹). Gerkesklooster, een Cisterciënzer vrouwenklooster op de grens met Groningen, was het rijkste met 2287 ha met een waarde van fl. 9498, direct gevolgd door het mannenklooster Klaarkamp van dezelfde orde bij Dokkum met 2511 ha en een waarde van fl. 7163. Ook de premonstratenzer mannenkloosters Mariëngaarde nabij Hallum (1282 ha, fl. 4750) en Lidlum bij Oosterbierum (1345 ha, fl. 4401) waren omvangrijk.

Vrouwenkloosters werden vaak later gesticht als nieuwe nederzetting van een mannenklooster: Mariëngaarde, gesticht in 1163, had Bethlehem (ca. 1172) en Buweklooster (1252) als dochtervestigingen, Lidlum (1182) was verbonden met de vrouwen in Monnikebajum (1186).

De machtspositie van de kloosters in de middeleeuwen wordt nog evidenter als we weten dat ze in Westergo bijna 20% van de grond in handen hadden.

Hoe verwierven de kloosters deze grond?

Dat gebeurde door eigen inpolderingen, maar zeker zo belangrijk waren de schenkingen van intredende kloosterlingen uit de omgeving, die daarmee een plaatsje in het hiernamaals wilden verzekeren. De kloosters hadden met deze mogelijkheid tot intreden in het kloosterleven en het aanbieden van (betaald) gebed en aflaten een economische monopoliepositie in het aanbod op een schaars goed waarnaar ze de vraag zelf op slimme wijze eerst hadden gecreëerd: gebed voor overledenen op verzoek van gelovigen, waarmee de kloosterlingen de weg naar de hemel voor hen kunnen openen.

Dat gebed nam dan ook een heel groot deel van het normale leven van de kloosterlingen in beslag. Bij intrede legden ze de gelofte van gehoorzaamheid, kuisheid en armoede af.

Nieuwe kloosterlingen kwamen doorgaans niet uit arme families en moesten vanwege de gelofte hun bezittingen afgeven bij hun intrede. Het toenemende bezit van kloosters, de macht en welvaart vanaf de 13^e eeuw bracht echter ook onvrede mee. Er ontstonden vanaf het midden van de 14^e eeuw nieuwe orden, zoals de Cisterciënzers voortkomend uit de Benedictijnen, die opnieuw op zoek gaan naar soberheid en eenvoud.

De soberheidbeweging wordt aanvankelijk versterkt door economische neergang en crisis met pestepidemieën en oorlogen in de 14^e eeuw. Er ontstaat kritiek op de machtspositie van de kerken en er komt vanuit Holland en Gelderland een beweging naar devotie en ascetisch leven op gang. Grote landerijen horen hier niet bij thuis. Het klooster Windesheim speelt in deze beweging een belangrijke rol.

Ook de nieuwe orden vervallen echter na verloop van tijd door groeiend bezit weer in gewone aardse machtspolitiek en bezitsdrang.

Sibrandus Leo schrijft in zijn kroniek over het klooster Lidlum in de 16^e eeuw: “Vanaf het begin van het gestichte klooster was het gewoon om de enorme bezittingen aan land allodia² en grangiae³ te noemen. Die werden voor een groot deel met hulp van lekenbroeders geëxploiteerd. Alles wat van de opbrengsten overbleef boven wat voor hun levensonderhoud nodig was, aan zuivelproducten, vee, veldvruchten en wat nog meer geproduceerd werd, leverden zij zeer getrouw en gehoorzaam in het klooster aan hun abt en procurator af. Zo werd de menigte aan personeel en het grote aantal kloosterlingen gevoed, en daarom werd aan grangiae de naam van munkhuisen gegeven.“

De kloosters streefden in beginsel naar zelfvoorziening. Deze autarkie bereikten ze samen met hun uithoven en monnikshuizen. Hoewel handel dus niet nodig zou moeten zijn, werden in de praktijk ook agrarische producten van het land verkocht, waarmee bijvoorbeeld bouwmaterialen of granen werden aangeschaft.

De Lutherse leer preekt vanaf begin van de 16^e eeuw dat God bepaalt of iemand de hemel waardig is. Hiermee wordt de monopoliepositie van de kerken en kloosters op dat hemelvaartsrecht ondermijnd. Uit testamenten uit die tijd blijkt dat het aantal en de omvang van giften sterk afneemt. Ook het aantal nieuwe intreders neemt snel af. Bij vrouwenkloosters zien we dit wat later gebeuren dan bij de mannen. Wellicht is dit ook een reden waarom een aantal vrouwenkloosters in 1606 nog zo groot en rijk is.

De naasting van het bezit van de kloosters geven de Staten in 1606 een geweldige grondpositie, waar ze in 1638 weer afscheid van nemen. Ze bieden de landerijen te koop aan, onder andere aan de pachtboeren die de grond vaak al generaties lang bewerken. Plotsklaps komt 20% van de grond in Friesland op de markt. Friese notabelen zien hun kans en kopen, soms via stromannen, grote posities met bijbehorende stemrechten.

Tot zover een aantal impressies uit de lezing van Hans Mol.

Wat betekende deze ontwikkeling voor de Kingma’s in deze tijd.

Heeft Saeckle Kingma, rond 1638 eigenaar van de state, hier ook van geprofiteerd?

Een korte speurtocht via HISGIS in de floreencohier van 1700 naar bezittingen van de state, die dan in handen is van Ignatius van Kingma, geeft in dat jaar geen grondbezit te zien wat samenvalt met voormalige kloostergoederen. Ignatius heeft weliswaar 85 pondematen (31 ha) grond in de omgeving van Monnikebajum, maar dit ligt naast de voormalige kloostergoederen (zie kaart). Ook in de omgeving van Boer, waar goederen liggen van de kloosters Lidlum, Tjumarrum en Aalsum, heb ik geen landerijen van Ignatius gevonden die samenvallen met vroegere kloostergoederen.

Joost Kingma

¹ Floreen = rijnse of goudgulden van 28 stuivers

² Allodia zijn eigengoederen, grondbezit waarover het bezitsrecht absoluut is.

³ Grangiae zijn uithoven, grote kloosterboerderijen met landerijen.

Kingma State in de Leeuwarder Courant vanaf 1757

Vanaf oktober 2007 kan iedereen vanuit zijn luie stoel thuis het archief van de Leeuwarder Courant op het internet raadplegen. Ruim 11 miljoen artikelen, op zo’n 800.000 krantenpagina’s, waarvan de eerste verscheen op 29 juli 1752, zijn op woordniveau online te doorzoeken.

Wie op Kingma zoekt krijgt ruim 2700 treffers. En wat is de eerste?

Welk een geluk. Een aankondiging op 12 november 1757 van de verkoop ‘bij boelgoed’ van zo’n 180 iepen en enige essen, staande op de singel van Kingma State in bezit van Mevrouw de wed. Beyma in Zweins. De verkoop zal plaats vinden op 25 november, ’s morgens precies om 10 uur en de partij bomen wordt aangeprezen als ‘meest alle extra gaaf’ en wat betreft situering ‘aan de Harlinger Trekvaart, en dus zeer commoot om te worden afgevoerd.’(sic!)

We zijn natuurlijk nieuwsgierig of de verkoop van de state in 1864 wellicht ook de krant heeft gehaald. En inderdaad. Op 26 augustus heeft de Leeuwarder Courant een advertentie van de notarissen Schot in Franeker en Van Leeuwen in Leeuwarden met de aankondiging van een ‘Belangrijke Verkooping en Veiling op Afbraak’. Op maandag 5 september provisioneel (en 19 september finaal) zal het ‘Buitengoed Kingma State’ worden verkocht. Plaats van handeling: op 5 september ten huize van E.C. Oosterbaan(?) aan de Breedeplaats in Franeker en op 19 september in het ‘Stationskoffijhuis’ van K.H. van der Meer, telkens om 4 uur ’s middags precies. Een uur voorafgaand aan de provisionele verkoop vindt een veiling op afbraak plaats.

Het buitengoed blijkt te bestaan uit een royaal woonhuis, stalling, koetshuis en tuinmanswoning. De tuin en het park omvatten een moestuin, bomen, plantagie, wandeldreven, lanen, singels, vijvers, duiventil, zwanendrift en visserij. Daarnaast is er nog een boerderij(sathe) met land en enige stukken los land.

De koper heeft vervolgens de boel afgebroken en de terp afgegraven. Een krantenbericht van 28 februari 1865 kondigt de verkoop van afbraakmaterialen (via notaris Haagsma in Leeuwarden) aan. Op zaterdag 4 maart om 9 uur ’s morgens wordt ‘een aanzienlijke partij’ materialen zoals balken, planken, deuren, kozijnen, steen, esterikken(?), witte steentjes en dakpannen aangeboden. Maar ook blijkt het huis en het koetshuis nog maar gedeeltelijk te zijn afgebroken. Die delen gaan zo in de verkoop.

Het afbraakproces duurt daarna nog enige maanden, want op 12 april gaat bij dezelfde notaris weer een flinke partij afbraakgoederen onder de hamer. Contant af te rekenen.

Tenslotte worden in het najaar van 1865 nog enige stukken grond voor verhuur geveild.

Of en zo ja, hoe en wanneer de vruchtbare terpaarde afzonderlijk is verkocht blijkt niet uit de krant. In de advertentie wordt alleen de grond apart vermeld met een prijs van 4.856 gulden. Ruim meer dan het huis waarvoor 2.686 gulden wordt gevraagd.

Hierbij gaan een aantal afbeeldingen van de verkoopadvertenties uit 1864 en 1865.

Als u zelf op zoek wil naar nieuwswaardige feiten of voorouders: www.archiefleeuwardercourant.nl/

Joost Kingma

De preekstoel in het kerkje van Boer

Kees Kingma

Zoals u waarschijnlijk weet staat in Boer, een heel klein dorpje iets ten oosten van Dongjum (boven Franeker), een eveneens klein kerkje.

Het is eigendom van de Stichting Alde Fryske Tsjerken en was een hele tijd in gebruik als atelier van een kunstenaar. Dat is nu niet meer het geval en het kerkje is inmiddels ook gerestaureerd.

Het bijzondere voor de Kingma’s is dat de preekstoel in dit kerkje ooit is geschonken door de voor ons bekende Brigadier en Kolonel Ignatius (van) Kingma. Zijn naam prijkt dan ook op de voorkant van deze kansel (zie ook Kinkhoorn 7, april 2003). Helaas waren de geldelijke middelen voor de restauratie ontoereikend om ook de preekstoel hierin te betrekken. Daarom kregen wij als Stichting Kingma State van de Stichting Alde Fryske Tsjerken het verzoek nog een bijdrage te geven voor de alsnog te restaureren preekstoel. Wij hebben destijds als Stichting een bijdrage gegeven voor de restauratie van de kerk. Dit nogmaals doen is gezien het beperkte budget van onze Stichting bezwaarlijk, omdat wij onze donaties zo laag mogelijk willen houden en met een zuinig en net kostendekkend beleid proberen uit te komen.

Het is natuurlijk voor ons als Kingma’s wel heel belangrijk dat de preekstoel, die zo direct herinnert aan en verbonden is met Ignatius Kingma, de laatste Kingma die op de State woonde, in goede staat wordt gebracht en behouden blijft!

Daarom verzoeken wij onze donateurs en ieder die daar aan bij wil dragen naar eigen mogelijkheden een bedrag over te maken aan de Stichting Alde Fryske Tsjerken Postbus 137 8900 AC Leeuwarden,

Rekening: Frl. bank 27.81.00.703 of Postbank (Ing) 22.07.600.

onder vermelding van: t.b.v. restauratie preekstoel in Boer.

Namens onze Stichting bij voorbaat dank.

Kingma Kronkels: Genomineerd

Joost Kingma

Kingma State in nieuwe vorm is door de provincie Friesland genomineerd als mogelijk nieuw landgoed. Dat goede nieuws bereikte ons in het najaar. In het voorjaar 2008 stuurde de gemeente Franekeradeel onze voorstellen voor de herbouw van Kingma State naar de provincie. En de nominatie was het resultaat. Inmiddels heeft landschapsarchitect Michael van Gessel een structuurschets voor de inrichting van het landgoed gemaakt. Deze schets is aan de inwoners van Zweins, gemeente Franekeradeel en de provincie gepresenteerd.

We zijn nu druk doende met de gemeente de bestemmingsplanwijziging voor te bereiden die de bouw ook daadwerkelijk toestaat. Tot ons team is ook een jonge architect toegetreden, Robert van Moorselaar, die de uitwerking van het gebouwencomplex met vier tot zes woningen en gastenverblijf ter hand heeft genomen. We hopen in mei groen licht van de gemeenteraad te krijgen om verder te gaan met de ontwikkeling van het landelijke wonen op ons ‘buitengoed’. En in het najaar zou dan ook de provinciale status als proef-landgoed definitief moeten kunnen zijn.

Intussen is ook de promotie van het wonen op het buitengoed gestart met een aantal artikelen in de provinciale pers. Samen met de gemeente Franeker bemanden we in maart een stand op de woonbeurs ‘Huis & Tuin’ in het FEC in Leeuwarden. We zoeken vier tot zes gegadigden die willen gaan wonen op Kingma State en willen participeren in het project. Mocht u gegadigden weten dan kunnen ze meer informatie over het wonen vinden op onze website www.kingmastate.nl en ze kunnen met ondergetekende contact opnemen (zie colofon). We hebben een informatieve brochure samengesteld, die het beoogde landelijke wonen op ons historische buitengoed in het prachtige Friese terpenlandschap beschrijft en die we graag aan gegadigden toesturen. We hopen u in het najaar de genomineerde toekomstige bewoners te kunnen voorstellen.

Colofon

‘De Kinkhoorn’ is een periodieke uitgave van de stichting Kingma State. De stichting wil het historisch onderzoek naar de voormalige buitenplaats, haar bewoners en hun nakomelingen bevorderen.

Als u geïnteresseerd bent in het werk van de Stichting Kingma State kunt u donateur worden. U ondersteunt hiermee het historisch onderzoek en u ontvangt periodiek De Kinkhoorn.

In het najaar, doorgaans in november, organiseert de stichting een donateursbijeenkomst met lezingen.

U kunt donateur worden door u per post, e-mail of op de website aan te melden bij de stichting en jaarlijks uw donatie (streefbedrag tenminste € 22,50, minimaal €15,-) over te maken op rekeningnummer 55.00.97.538 bij de ABN AMRO bank te Arnhem ten name van Penningmeester Stichting Kingma State.

Oplage: 150 ex.

Verschijnt tenminste twee maal per jaar.

Stichting Kingma State

Secretariaat: Sterrenboslaan 20, 3972 GD Driebergen

tel: 0343 521212

fax: 0343 517689

e-mail: info@joostkingma.nl

website: www.kingmastate.nl

Bestuur: Voorzitter: Tj. Kingma, Zwolle

Secretaris: J.H. Kingma, Driebergen

Penningmeester: J.M. Kingma, Arnhem

Bestuurslid: C.S.J. Kingma, Emmen

Vormgeving en productie: Drukkerij Bakker Baarn

Deze publicatie is geregistreerd bij de Koninklijke Bibliotheek onder ISSN: 1569-8645

Bij gehele of gedeeltelijke overname van de inhoud van artikelen uit De Kinkhoorn gaarne bronvermelding.