Het bezit rond Kingma State in 1640, 1700 en 1832 (article)

Wie bezat en gebruikte het land rond Kingma State? De Prekadastrale Atlas fan Fryslân, deel 4 (Fryske Akademy, 1990) geeft daar voor de dorpen Sweins (Zweins) en Peins een compleet antwoord op: per plaats de eigenaar en de gebruiker in het stemkohier van 1640 en in het floreenkohier van 1700, de grootte, de floreenaanslag en de kadasternummers van 1832 waarmee elke plaats op de kaart is te leggen. Deze pagina neemt die tabellen over, legt ze naast het testament van Ignatius van Kingma uit 1696 en naast onze eigen kaartlaag met het bezit van de familie in 1832, en zegt wat het geheel leert. Kort samengevat: in 1640 bezat Saeckle Kingma in Zweins drie stemhebbende plaatsen (Kingma State, een afgesplitste boerderij en het tichelwerk), in Peins drie (110 pondemaat) en in Schalsum een (73 pondemaat); in 1700 had zijn zoon Ignatius in Zweins een aaneengesloten complex van 212 pondemaat (Kingma State, Rinnerda State, de sate aan Kingmatille, het tichelwerk en de stelle Bervert) en verder boerderijen in Peins, Tzum, Herbaijum en onder Franeker, terwijl de twee Peinser boerderijen van zijn vader in 1700 al op naam van zijn neef Zacheus van Ghemmenich stonden. Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 98–103.

Beeld alleen voor familie (auteursrecht Fryske Akademy): Het omslag van deel 4 van de Prekadastrale Atlas fan Fryslân (Fryske Akademy, 1990), met op het omslag een zeventiende-eeuwse landmeterskaart. Na inloggen te zien op de pagina's van Ignatius Saecklesz van Kingma en Saeckle Intesz Kingma. Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), omslag, licentie auteursrecht Fryske Akademy, alleen voor familie

Eigen kaarten: Zweins en Peins in 1700 en 1640 op de percelen van 1832

De kaartbladen van de atlas zelf mogen niet openbaar (auteursrecht Fryske Akademy), maar de feiten erin wel: welke kadastrale percelen van 1832 bij elke plaats van 1700 hoorden, wie eigenaar en gebruiker waren, hoe groot de plaats was. Met de perceelgeometrie van 1832 uit HisGIS zijn daarom eigen kaarten getekend (tools/stamboom/prekadastraal-kaart.py): elk gekleurd vlak is een perceel van 1832 dat de atlas bij een plaats van 1700 noemt, gekleurd naar de eigenaar van 1700; voor 1640 dezelfde percelen gekleurd naar de eigenaar van de stem waaraan de atlas de plaats koppelt, gearceerd omdat de stem aan de huisstede hing en de landen van 1640 niet apart bekend zijn. Huisjes zijn de percelen "huis en erf" van 1832, de meest waarschijnlijke plek van de huisstede. Het stateterrein van Kingma State (huis en erf, tuin en vijver, plezierbos, singel en opvaart, percelen Ried B448, 449, 454, 503 en 504) staat in 1850 onder geen enkel floreennummer, het was floreenvrij; het is met een groene rand aan de state toegerekend op grond van de ligging en het testament van 1696, niet op gezag van de atlas. Percelen die na 1832 zijn vernummerd (nummers boven ongeveer 520 in Ried B en boven 1100 in Ried A) kent HisGIS niet en ontbreken; ze staan in de tabel hieronder. De gegevens achter de kaarten staan als GeoJSON in src/_shared/stamboom/bezit-1700.json en bezit-1640.json, in dezelfde vorm als de laag "bezit in 1832", met per perceel plaats, eigenaar, gebruiker, grootte, floreen, precisie en bladzijde. Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 98–99 en 102–103; HisGIS (kadaster 1832); kaartlaag bezit in 1832.

Precisie. Van de 62 plaatsen en losse landen van beide dorpen zijn er 38 perceel-exact (alle nummers gevonden, oppervlakte binnen een kwart van de opgave van 1850), 18 benaderd (een deel vernummerd of afwijkende oppervlakte) en 3 zonder geometrie (Sweins 21 en 24, Peins 31). Alle Kingma-plaatsen zijn perceel-exact: Sweins 2 (9,09 ha tegen 9,06 in 1850), 3 (17,5 tegen 17,9), 5 (26,29 tegen 26,30), 8 (9,73 tegen 9,72), 28 (0,32 tegen 0,32) en Peins 2 (35,7 tegen 36,6), 5, 6 en 8. De oppervlakten van HisGIS komen zo dicht bij die van 1850 dat de perceelnummers goed zijn overgenomen. Vergelijking met de kaartbladen van de atlas (alleen voor familie te zien): de ligging van elk nummer klopt; de atlas tekent de losse landen als één gearceerd vlak zonder eigenaar, hier zijn ze per eigenaar gekleurd; de atlas laat het stateterrein wit (floreenvrij), hier heeft het een groene rand; de atlas geeft geen huizen van 1832, wel de zwarte huisjes van Eekhoff, die op dezelfde plekken staan. Bron: tools/stamboom/prekadastraal-kaart.py stand (2026-09-22); Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 96 en 100.

De bron: de Prekadastrale Atlas fan Fryslân, deel 4

De atlas is uitgegeven door J.A. Mol en P.N. Noomen (Fryske Akademy nr. 719, Ljouwert 1990, ISBN 90-6171-719-1), met medewerking van W.T. Beetstra, N. Boevé, A. Koornstra, H.M. Kreger, R. van der Ley, D.J. van der Meer en A.A. Vondeling-van 't Hof; W. Annema leverde een reconstructie van de stad Franeker omstreeks 1535. Het boek bestaat uit drie delen: A een register per dorp en per plaats met de gegevens uit de floreenkohieren van 1700 en de stemkohieren van 1640 plus de kadasternummers uit het floreenkohier van 1850; B per dorp een schematisch kaartje met de begrenzing van de plaatsen van 1700, met daarnaast op dezelfde schaal een uitsnede van de atlas van Eekhoff; C de kadastrale minuutplans van 1832, verkleind tot A3, als losse kaartbladen in de cassette. De auteursupload van Hans Mol op Academia.edu bevat het boek (A en B) maar niet de losse kaartbladen (C); voor de ligging van de percelen gebruiken wij daarom onze eigen kaartlaag uit HisGIS (zie onder). Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 5–7 en 11.

Hoe de tabellen te lezen. Het floreenkohier is de voortzetting van het Register van den Aanbreng van 1511: per gebruikseenheid de eigenaar, de gebruiker, de grootte in pondemaat (1 pondemaat = 0,3674 ha) en de aanslag in florenen, goudguldens van 28 stuivers (een stuiver is 16 penningen), die nog altijd de huurwaarde van 1511 uitdrukte. Op 27 februari 1700 besloten de Staten van Friesland de kohieren voor de hele provincie opnieuw en volgens een vast schema op te maken; daarna werden ze om de tien jaar bijgewerkt, tot 1858. De posten waren in 1700 nog niet genummerd; de nummers tussen haakjes in de atlas komen uit latere kohieren. De laatste kohieren (1850) noemen per floreennummer de kadastrale perceelnummers van 1832, en daarmee is elke plaats van 1700 op de oudste kadasterkaart te tekenen. Het stemkohier van 1640 werd opgemaakt na een nieuw stemreglement: alleen eigenaars van een stemhebbende plaats mochten stemmen, elke plaats telde voor een stem, en de stem hing aan de huisstede ("hoarnleger"), niet aan het land. In Franekeradeel geeft het stemkohier, wat uitzonderlijk is, ook de grootte, de floreen en de religie van de eigenaar. De koppeling tussen een stem van 1640 en een floreennummer van 1700 hebben de auteurs gemaakt door de namen van eigenaars en gebruikers te vergelijken, met 1728 als controlejaar; die koppeling staat in de tabellen op dezelfde regel. De atlas waarschuwt dat de reconstructie voor 1700 de hele plaats met haar landen omvat, maar voor 1640 alleen de huisstede met redelijke waarschijnlijkheid. Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 9–17 en 28–32.

De Kingma's in de inleiding. In Franekeradeel en Franeker stuit de reconstructie volgens de auteurs nauwelijks op moeilijkheden; "allinnich yn 'e doarpen Doanjum en Sweins docht him wat betizing foar trochdat hjirre yn de 17de ieu troch respektivelik de famyljes Heringa en Kingma besitskompleksen foarme waarden dy't mear as ien pleats omfiemen" (alleen in de dorpen Dongjum en Zweins ontstaat wat verwarring doordat daar in de zeventiende eeuw door de families Heringa en Kingma bezitscomplexen werden gevormd die meer dan een plaats omvatten). In de noot daarbij: bij zo'n bezitsvorming, vooral bij regenten- en koopmansfamilies, bleef de fiscale administratie gescheiden van de dagelijkse bedrijfsvoering, zodat er in de kohieren nogal eens iets in de war raakte. Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 14 en noot 38 op blz. 36.

Van de bewerking. De tabellen hieronder zijn overgenomen van de gerenderde pagina's van de pdf (de OCR-laag van de tabellen is onbruikbaar). Namen staan in de spelling van de atlas, die de spelling van de kohieren volgt. De volledige transcriptie, ook van de losse landen en van de regels uit andere dorpen, staat in het gegevensbestand archief/extern/academia/prekadastraal-frjentsjerteradiel.json (beheer: tools/stamboom/prekadastraal-atlas.py). De paginanummers hieronder zijn die van het boek; de pdf telt in het registerdeel vijf pagina's hoger. Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990).

Sweins (Zweins)

Beeld alleen voor familie (auteursrecht Fryske Akademy): Zweins in 1700 volgens het floreenkohier, getekend op de kadastrale kaart van 1832: nummer 5 is Kingma State (100 pondemaat), 3 Rinnerda State, 2 de sate aan Kingmatille en 8 het tichelwerk, alle vier van Ignatius van Kingma; 1, 7 en 9 van Van der Waeyen; 4 en 6 van de kerk. Gearceerd de losse landen; de dubbele lijn de weg Franeker–Leeuwarden, de dikke lijn de trekvaart. Noorden boven. Na inloggen te zien op de pagina van Ignatius Saecklesz van Kingma. Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 100, licentie auteursrecht Fryske Akademy, alleen voor familie

De stemhebbende plaatsen (blz. 102)

Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 102–103. De regel (28) staat in de atlas onder de losse landen zonder aanslag; hij is hier bij de plaatsen gezet omdat de atlas er de stem 9 aan koppelt.

De losse landen (blz. 102–103)

Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 102–103.

Wat de atlas over Zweins leert

Het Kingma-complex van 1700. Zweins telde in 1700 acht volwaardige plaatsen en twintig stukken los land, samen 584 pondemaat (ruim 214 ha) met een aanslag van 171 florenen en 14 stuivers. Vijf posten stonden op naam van "De hr. Kingma", dat is Ignatius van Kingma, die in november 1700 stierf: nummer 5, Kingma State zelf, 100 pondemaat, die hij "selfs" gebruikte; nummer 3, 61 pondemaat met gebruiker Jan Ytes, volgens noot 3 van de atlas Rinnerda State; nummer 2, 25 pondemaat aan de trekweg met gebruiker Pyter Ockes; nummer 8, 25 pondemaat aan de trekweg met gebruiker Pyter Arents, in 1640 omschreven als het tichelwerk; en nummer 28, een pondemaat bij "de stelle Berwert", dat onder de plaats van Jan Ytes hoorde. Samen 212 pondemaat en 57 florenen. Dat is precies het getal dat Jeroen Kingma eerder uit HISGIS haalde voor het bezit van Ignatius in Zweins (De Kinkhoorn 15, artikel 4). De auteurs schrijven in noot 1 dat de familie Kingma er in de loop van de zeventiende eeuw in geslaagd is "in grut oaniensletten grûnbesit yn Sweins op te bouwen dat út ferskate pleatsen bestie: FC2, FC3, FC5, FC8 en FC28" (een groot aaneengesloten grondbezit in Zweins op te bouwen dat uit verschillende plaatsen bestond), en dat daardoor, met uitzondering van het kerke- en pastoriegoed, alle floreenplichtige en stemhebbende plaatsen van Zweins in 1700 aan Van der Waayen en Kingma toebehoorden: "Beide famyljes stribben nei in stimmenmonopoalje. Dat docht ek bliken út de yn it SC1698 opnommen protesten fan Van der Waayen tsjin Kingma" (beide families streefden naar een stemmenmonopolie; dat blijkt ook uit de in het stemkohier van 1698 opgenomen protesten van Van der Waayen tegen Kingma). Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 102–103, noot 1; De Kinkhoorn 15, artikel 4.

Dezelfde plaatsen in het testament van 1696 en het stemkohier van 1698. De vijf posten van 1700 zijn een voor een terug te vinden in het testament van Ignatius van 14 december 1696 en in het stemkohier van 1698: Kingma State (100 pondemaat, in 1696 "bij mij testator jegenwoordig bewoond", in 1698 stem 6, eigenaar en gebruiker Ignatius); de sate met huis en schuur aan Kingmatille, 25 pondemaat, gebruiker Dirk Geerts Rodenburg in 1696 en 1698 (stem 3), in 1700 nummer 2 met Pyter Ockes; het tichelwerk met "'t cleiland", 25 + 25 pondemaat, in 1698 stem 10 met gebruiker Pytter Arents, in 1700 nummer 8 met dezelfde Pyter Arents; Rinnerda sathe, 60 pondemaat, gebruiker Jan Yettes (stem 4 in 1698), in 1700 nummer 3 met 61 pondemaat en Jan Ytes; en de stemdragende stelle Bervert met Jan Yettes (stem 9), in 1700 nummer 28. De atlas, het testament en het stemkohier vullen elkaar dus zonder tegenspraak aan. Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 102–103; De testamenten van Ignatius van Kingma; Ignatius van Kingma (stemkohier 1698 onder Feiten).

Van 1640 naar 1700: hoe het complex groeide. In 1640 stonden in Zweins vier stemmen op Kingma: stem 6, 100 pondemaat, 24 florenen en 14 stuivers, eigenaar en gebruiker "Saeckle toe Kingma, reformeerde", dat is Saeckle Intes Kingma op Kingma State; stem 3, 26 pondemaat, "Kingma eygen van Kingma plaets affgehuiset" (eigendom van Kingma, van de Kingma-plaats afgesplitst en van een eigen huis voorzien), gebruiker Wilcke Douues; stem 10, 23 pondemaat, "Kingma, van Kingma plaets affgeschurt, een tichelwerck zynde" (van de Kingma-plaats afgescheurd, een tichelwerk zijnde), gebruiker Jacob Bauckes; en stem 9, de stelle Berverd, waarvan de atlas de cijfers van 1728 geeft (53 pondemaat, 19 florenen en 7 stuivers) met als eigenaar van 1640 "Kingma" en gebruiker Pouwels Jansen. De twee kleine plaatsen aan de trekweg waren dus afsplitsingen van de state zelf: op de ene stond in 1640 al een huis, de andere was het tichelwerk. Rinnerda State was in 1640 nog niet van de familie: stem 4, 72 pondemaat, hoorde toen aan "jr. Syger van Achtevelt tot Amsterdam", met de aantekening "de eo dubitatur" (daarover wordt getwijfeld); Ignatius kocht haar tussen 1640 en 1696. De andere plaatsen van 1640 waren de twee sates van Swartsenburgh en Staeckmans (samen 154 pondemaat, in 1700 verenigd als nummer 1 van Van der Waayen), de kerkeplaats, de pastorielanden en de plaats van Jan Martens te Haarlem (in 1700 nummer 7 van Van der Waayen). Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 102–103.

De buren. "Mynhr. van der Wayen" is professor Johannes van der Waeyen (1639 tot 1701), hoogleraar theologie te Franeker en historieschrijver van Friesland, de buurman op Groot Heerma met wie Ignatius in 1683 over het recht van overreed procedeerde; in 1700 bezat hij nummer 1 (128 pondemaat, de twee samengevoegde sates van 1640, gebruiker Cornelis van Werkhoven), nummer 7 (55 pondemaat, Tiepke Heins) en het losse land nummer 9. De kerk van Zweins had twee plaatsen (4 en 6) en een paar stukjes los land; de familie Schwartzenberg (in 1640 eigenaar van stem 1) had in 1700 nog drie stukjes; de erven van Jan Hayes hadden vier stukjes, en de weduwe van Riemer Sybes vier stukjes die Douwe Hoites gebruikte, waaronder "het OUD HUIS STEED" (perceel B176a), een oude huisstede. Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 102–103; Kingmatille, Zweins en omgeving.

De gebruikers. Wie op de Kingma-plaatsen boerde, staat er ook: in 1640 Saeckle zelf op de state, Wilcke Douues op de afgesplitste plaats, Jacob Bauckes op het tichelwerk en Pouwels Jansen op de stelle Berverd; in 1700 Jan Ytes op Rinnerda en Bervert, Pyter Ockes op de plaats aan de trekweg en Pyter Arents op het tichelwerk. Jan Ytes (Jan Yettes) is dezelfde die in 1696 in het testament als meier van Rinnerda en Bervert wordt genoemd; hij gebruikte in 1700 ook een stuk kerkeland in Peins (nummer 26) en 22 pondemaat van Jan Hayes en Rommert Jans (nummer 18). Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 99 en 102–103; De testamenten van Ignatius van Kingma.

Tussen 1640 en 1832: de stemkohieren van 1698 en 1728

De index van AlleFriezen op de gedrukte stemkohieren geeft voor elke stem van Zweins de eigenaar en gebruiker in 1698 en 1728, en die vullen de atlas aan. In 1698 bezat Ignatius Kingma de stemmen 3, 4, 6, 9 en 10 en professor Joannes van der Wayen de stemmen 1, 2 en 8; in 1728 stonden 1, 3, 4, 6, 8, 9 en 10 op "Bocco Sabinus van Adius uit naam van zijn vrouw", dat is Petronella van Ghemmenich thoe Kingma, de dochter van Zacheus, en stem 2 op Livius Dirk van Andringa. De twee Van der Waeyen-stemmen 1 en 8 waren dus tussen 1698 en 1728 bij Kingma State gekomen: dat zijn de koop van twee derde sate onder Zweins van Geertruijd van der Wayen (1703) en van een sate van professor Johannes van der Waeijen (1710) door Zacheus uit het familiearchief. In 1728 waren daarmee alle stemmen van Zweins op de kerk (5), de pastorie (7) en stem 2 na in handen van de state. Bron: stemkohieren 1698 en 1728 (Tresoar) via AlleFriezen, links in de tabel; familiearchief Van Beyma thoe Kingma, Tresoar toegang 319, inv. 1008 en 1014.

Bron: index AlleFriezen (Tresoar) op de Stemkohieren 1698 en 1728, Cohieren van Westergoo, via Open Archieven (links per regel); in de index staan de gebruikers vaak alleen met hun voornaam.

Peins

Beeld alleen voor familie (auteursrecht Fryske Akademy): Peins in 1700 volgens het floreenkohier, getekend op de kadastrale kaart van 1832: nummer 2 (100 pondemaat, ten noordoosten van het dorp) is de sate Sijtse Tamminga van overste Kingma; 5 en 8 zijn de twee sates die Saeckle Kingma in 1640 bezat en die in 1700 op naam van Zacheus van Ghemmenich staan; 6 was in 1640 ook van Saeckle. Na inloggen te zien op de pagina van Ignatius Saecklesz van Kingma. Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 96, licentie auteursrecht Fryske Akademy, alleen voor familie

De stemhebbende plaatsen (blz. 98)

Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 98. Bij nummer 13 tekent de atlas aan: "hieronder syn begreepen drie pm armeland, beswaert met een floreen, sodat de plaets is beswaert met seventien floreen" (hieronder zijn drie pondemaat armenland begrepen, belast met een floreen, zodat de plaats met zeventien florenen is belast).

Het register van losse landen (blz. 99)

Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 99.

Wat de atlas over Peins leert

Saeckle Kingma in 1640. Het stemkohier van 1640 zet drie stemmen van Peins op naam van Saeckle: stem 5 (33 pondemaat, 11 florenen en 14 stuivers, gebruiker Baucke Taeckes), stem 6 (25 pondemaat, 8 florenen, gebruiker Sioerd Thoonis) en stem 16 (52 pondemaat, 14 florenen, gebruiker Rints Andries), samen 110 pondemaat, steeds met de aantekening "reformeerde". Dat past bij wat we al wisten: zijn oom Hendrick Jelles Kingma woonde in Peins en kocht daar tussen 1612 en 1624 land, en Saeckle kocht in 1630 als curator over Hendricks zoon Rinck bouw- en greidland met een huis te Peins. Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 98; Saeckle Intesz Kingma; Hendrick Jellesz Kingma.

De sate Sijtse Tamminga (nummer 2). In 1700 stond nummer 2 van Peins, 100 pondemaat, op naam van "De hr. ov. Kingma" (overste Kingma), met als gebruiker "De wed. van Bouwe Dirx". Dat is de sate "Sijtse Tamminga" met twee stemmen uit het testament van 1696, daar 100 pondemaat groot met als meier de weduwe van Buwe Dirks, en in het stemkohier van 1698 stem 2 van Peins (gebruiker Aeltie Sybes, kennelijk die weduwe). In 1640 was deze plaats nog van "juffr. Rieme Galema, papist" met gebruiker Rienck Pieters; Ignatius moet haar tussen 1640 en 1696 hebben gekocht, waarschijnlijk in de reeks aankopen rond Peins van 1666 tot 1692 die De Kinkhoorn noemt. De naam Tamminga komt ook voor in de koopbrief van 1612 waarmee Hendrick Jelles een halve sate "cleyn of Noord Tamming" kocht; of dat dezelfde plaats is, is niet uit te maken. Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 98; De testamenten van Ignatius van Kingma; Ignatius van Kingma; De Kinkhoorn 14, artikel 3.

De twee sates van Saeckle op naam van Zacheus (nummers 5 en 8). De stemmen 5 en 16 van Saeckle uit 1640 zijn in 1700 de nummers 5 (33,5 pondemaat, gebruiker Pyke Clases) en 8 (50 pondemaat, gebruiker Gerryt Walles), en die staan dan op naam van "De hr. Z. van Ghemmenich", dat is Zacheus van Ghemmenich toe Kingma, de neef en erfgenaam van Ignatius. Het zijn precies de "twee sates tot onderhoudt van Kingma State" van ongeveer 50 en 32 pondemaat uit het testament van 1696, daar met de meiers Gerrit Walles en Pieke Classen. Ignatius bezat ze dus nog in 1696; dat het kohier van 1700 ze op Zacheus zet terwijl nummer 2 nog op "overste Kingma" staat, laat zich op twee manieren verklaren: het kohier is voor Peins pas na zijn dood in november 1700 voltooid, of Ignatius had de twee sates al bij leven aan zijn neef overgedragen. De atlas geeft daarover geen uitsluitsel. Nummer 4 (30 pondemaat, in 1640 van het weeshuis van Sneek) staat ook op Zacheus met de toevoeging "segge 't gasthuis Sneek" (zeg: het gasthuis van Sneek), een correctie in het kohier; die plaats hoorde vermoedelijk niet aan hem. Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 98; De testamenten van Ignatius van Kingma; Zacheus van Ghemmenich toe Kingma.

De derde plaats van Saeckle (nummer 6). Stem 6 van 1640 (25 pondemaat, Saeckle toe Kingma) is in 1700 nummer 6, 38 pondemaat, eigenaar "Mevr. A. Beylanus wed. de secr. Ghemmenich" (de weduwe van secretaris Ghemmenich), gebruiker Tieerd Feddes. Deze plaats is dus uit het bezit van Ignatius verdwenen, mogelijk via de erfenis van zijn zuster Catharina van Kingma, die met de Franeker secretaris Jacob van Gemmenich trouwde; wie de "secr. Ghemmenich" is die een Beylanus tot weduwe naliet, is onzeker (Jacob stierf in 1662 en zijn weduwe was Catharina; Zacheus trouwde in 1688 met Frouck van Beylanus, maar leefde in 1700 nog). Onder de klokslag van Franeker had in 1700 een "Jacobus Gemmenich" een zate van 60 pondemaat (nummer 43). Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 98 en 113.

De kerk van Peins, aan wie Ignatius in 1696 en 1698 legaten vermaakte omdat zij "in grote armoed" verkeerde, blijkt in 1700 inderdaad een kleine grondbezitter: alleen de pastorieplaats (63 pondemaat) en elf stukjes los land van een tot acht pondemaat, samen 47 pondemaat, waarvan een deel "vry land" zonder aanslag. Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 98–99; De testamenten van Ignatius van Kingma.

Tussen 1640 en 1832: de stemkohieren van 1698 en 1728

In 1698 stonden in Peins stem 2 op Ignatius Kingma en de stemmen 5 en 16 op Zacheus Ghemmenigh, terwijl stem 6 van "Alletta Beilanus uit naam van haar kinderen bij wijlen Paulus van Ghemmenigh" was: daarmee is de "Mevr. A. Beylanus wed. de secr. Ghemmenich" van het floreenkohier van 1700 gevonden. Paulus van Ghemmenich, secretaris van de Admiraliteit in Friesland, was een broer van Zacheus (zie Zacheus van Ghemmenich toe Kingma); stem 6 kwam dus uit de erfenis van hun moeder Catharina van Kingma, en in 1721 verkochten Aletta's erfgenamen die sate te Peins weer aan de state. In 1728 stonden de stemmen 2, 3, 5 en 16 van Peins op Bocco Sabinus van Adius uit naam van zijn vrouw Petronella van Ghemmenich thoe Kingma: ook stem 3 (in 1640 en 1700 van Galema en De Wolff) was dan bij Kingma State gekomen, wat past bij de koop van "Klein Tamminga" te Peins van Johan Hendrik de Wolff door Ignatius in 1685. De stemkohieren van 1698 en 1728 laten ook zien dat Zacheus de twee sates van Saeckle al in 1698, bij het leven van zijn oom, in eigendom had; het floreenkohier van 1700 was op dat punt dus niet "te laat" maar juist. Bron: stemkohieren 1698 en 1728 via AlleFriezen, links in de tabel; familiearchief Van Beyma thoe Kingma, Tresoar toegang 319, inv. 956 en 1029.

Bron: index AlleFriezen (Tresoar) op de Stemkohieren 1698 en 1728, Cohieren van Westergoo, via Open Archieven (links per regel).

Skalsum (Schalsum)

In het stemkohier van 1640 staan in Schalsum twee stemmen op "Kingma": stem 8, 73 pondemaat, 18 florenen en 14 stuivers, "reformeerde", gebruiker Wytske Jan Hayes, en stem 9, "Kingma voors., aengeboude plaets, somtyts gestemmet, somtyts niet" (Kingma voornoemd, een aangebouwde plaats, soms stemmend, soms niet), gebruiker Isse Pieckes. Schalsum is het dorp waar Inte Jelles Kingma boer was en in 1590 stierf en waar zijn zoons Saeckle en Jan omstreeks 1584 en 1585 geboren werden; het ligt daarom voor de hand, maar is niet bewezen, dat dit de boerderij van Inte Jelles is en dat "Kingma" in 1640 Saeckle of een van zijn broers is. In 1700 was de plaats niet meer van de familie: de atlas zet de stemmen 8 en 9 naast nummer 5 van 1700, "DE STELP", 40 pondemaat, 7 florenen, van "De hr. Goslinga" met gebruiker Hendrik Hendrix Posthumus (kadaster Ried B299 301 306 313-318 326 336 547-550). Omdat grootte en floreen van 1640 en 1700 sterk verschillen (73 tegen 40 pondemaat), is die koppeling onzeker. Nummer 4 van Schalsum (36 pondemaat) was in 1700 voor drie kwart van de kerk van Schalsum en voor een kwart van die van Peins, in 1640 verdeeld als 14 en 11 pondemaat. Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 106; Saeckle Intesz Kingma.

Kingma en Ghemmenich elders in Franekeradeel en Franeker

De hele tekstlaag van de atlas is doorzocht op Kingma, Kingum, Kinghum, Beyma en Beima; de Van Beyma's komen er niet in voor (zij kwamen pas in de achttiende eeuw op de state) en de naam Kingum of Kinghum ook niet. De overige treffers:

• Tzum, nummer 56, "OERRE TILLE", 42 pondemaat, 14 florenen en 14 stuivers, eigenaar Kingma, gebruiker Sybren Sybrens, belending "De Dyk O" (kadaster Tzum A533 534 537-539 550-556 558-562 1020 1022-1025 1032 1033 1037-1041): de sate "Overre Tille" te Tzum van 42 pondemaat uit het testament van 1696, in 1698 stem 56 van Tzum van Ignatius met gebruiker Sybren. In 1640 was deze plaats ("OVER DE TILLE", 25 pondemaat, 8 florenen) van "die hr. van Swartsenburgh" met gebruiker Pytter Tyssen. Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 50.
• Herbaijum (Hjerbeam), nummer 5, 27,5 pondemaat, 7 florenen 24 stuivers 8 penningen, eigenaar "I. van Kingma", gebruiker Fedde Teunis (kadaster Ried C575-577 603 605-613): de stemdragende plaats met huis en stjelp van 29 pondemaat te Herbaijum uit het testament, in 1698 stem 5 van Herbaijum met gebruiker Fedde. In 1640 was de stem van "Jr. Waltinga" (gebruiker Esse Meynerts). Alle dertien kadasternummers van deze plaats staan in 1832 nog op naam van Julius Matthijs van Beyma thoe Kingma (zie onder). Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 80.
• Franeker (klokslag), nummer 44, "Zaate", 52,5 pondemaat, 14 florenen en 14 stuivers, eigenaar De hr. Kingma, gebruiker Johannes Luitjens (kadaster Tzum B553-558 697 699 704-707 710 710ab): waarschijnlijk de sate met huis "onder de klokkeslag van Franequer" te Doijum van 53 pondemaat uit het testament (meier in 1696 Claes Jans); de kadasternummers liggen onder Tzum, aan de zuidkant van Franeker, waar Doijum ligt. Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 113; De testamenten van Ignatius van Kingma.
• Dongjum (Doanjum), stem 2 van 1640, 60 pondemaat, 18 florenen, eigenaars de hr. Jacobus Hillebrants 1/2 en Reyn Edes wed. 1/2, gebruiker "Wlbe Inties Kingma": dat is Wlbe Intesz Kingma uit de Achlumer tak, van wie de genealogie zegt "boer te Dongjum 1640". In 1700 was dit nummer 13 van Dongjum (52 pondemaat, Hilbrants en de convooimeester te Makkum voor de helft, Sybe Syes en Eelckien Cornelis voor de andere helft, gebruiker Sybren Lourens). Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 85.
• Tzum, nummer 44, "DE KLEINE FLAREN", 21 pondemaat, eigenaars "Diurre Jacobs en Siuke Kingma" (1700); Achlum, nummer 11, "GOORLUM", 63 pondemaat, 15 florenen en 10 stuivers, eigenaar "Sjucke Kingma", gebruiker Wybe Folkerts; Achlum, nummer 24, "OP GERLTERP", 35 pondemaat, eigenaar "Siuke Kingma", gebruiker Anle Fokes; Midlum (Mullum), los land 58, 4,5 pondemaat, eigenaar "Sybren Kingma": Kingma's rond Achlum en Tzum in 1700 die in onze wiki nog geen plaats hebben. Zij horen vermoedelijk bij de Achlumer tak van Inte Claesz Kingma, maar wie Siuke (Sjucke) en Sybren Kingma zijn is niet onderzocht; de plaats op Gerlterp was in 1640 van "dr. Hector Meynsma, papist", een naamgenoot van Ignatius' tweede vrouw. Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 49, 58, 59 en 69.
• Ghemmenich buiten Peins: in Herbaijum stonden in 1700 nummer 12 ("ONGEBOER", 80,5 pondemaat, 27 florenen) en nummer 14 (47 pondemaat) op "Z. Ghemmenich"; in Achlum nummer 21 ("SUPSUMERBUIREN", 55 pondemaat) op "Catzius en zn., Gemmenich c.s.", in 1640 voor 22 pondemaat van Itske Ghemmenich; onder Franeker nummer 43 (60 pondemaat) op Jacobus Gemmenich. Uit de koopbrieven in het familiearchief was al bekend dat Zacheus in 1702 een sate te Herbaijum kocht; het kohier van 1700 laat zien dat hij er toen al twee plaatsen had. Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 59, 80 en 113; Zacheus van Ghemmenich toe Kingma.

De koopbrieven in het familiearchief (1571 tot 1838)

De inventaris van het familiearchief Van Beyma thoe Kingma (Tresoar toegang 319) noemt de koopbrieven waarmee het bezit rond de state werd opgebouwd; hier alleen die over land onder Zweins en Peins, met het nummer van de plaats in de atlas waar dat is af te leiden. Bron: inventaris toegang 319, Tresoar (inventarisnummers in de tabel, gezocht 2026-09-22 met tools/stamboom/tresoar-toegang.py).

Ook in het archief: stukken over de repartitiën van Kingmatille (1618–1650, inv. 6), de opmeting van land onder Peins voor Saeckle als curator over Rienick Kingma (1630–1634, inv. 9), de administratie van het tichelwerk (1669–1689, inv. 26), het tolhuis en de tapperij bij Kingmatille (inv. 33, 34, 47, 48), de zwanenjacht van Riepster tichelwerk (inv. 37), een bestek voor een "stemhuisje" te Peins (1760, inv. 211: een huisje om de stem op een hornleger te behouden), het kohier van wapengelden van Zweins (1796, inv. 2257), de staat van dijkschatting onder Peins (1807, inv. 2252) en de biljetten van verkoop van huizen en landen te Zweins (1681–1839, inv. 2382, met kaart 757 in het Fries Kaartenkabinet). Bron: inventaris toegang 319, Tresoar.

Het testament van 1696 naast de atlas

De twaalf "vastigheden" van het testament van 14 december 1696 zijn met de atlas bijna alle op de kaart te leggen:

Bron: De testamenten van Ignatius van Kingma; Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 50, 80, 98, 102–103 en 113. Opgeteld geeft de atlas voor het bezit van Ignatius in Franekeradeel en Franeker in 1700: Zweins 212, Peins 100, Tzum 42, Herbaijum 27,5 en Franeker 52,5 pondemaat, samen 434 pondemaat (ongeveer 159 ha); met Dronrijp (85 pondemaat) en de plaats te Huins in Baarderadeel (stem 6 in 1698) komt dat in de buurt van de 560 pondemaat die Jeroen Kingma uit HISGIS berekende, en niet bij de "ruim 800 pondemaat" van de website.

De aansluiting op het kadaster van 1832

De kadasternummers van 1850 in de atlas zijn de nummers van het minuutplan van 1832, op enkele vernummeringen van na 1832 na (de hoge nummers en de percelen langs de in 1842 aangelegde Mac Adamweg). Met de Oorspronkelijk Aanwijzende Tafels (de eigenaarsregisters van 1832) van de kadastrale gemeente Ried, waarvan de index van AlleFriezen 330 eigenaars met hun percelen geeft, is per plaats van 1700 na te gaan wie het land in 1832 had. De index is niet volledig: van de 536 percelen van sectie B (Zweins) heeft zij er 312 en juist de legger van Julius Matthijs van Beyma thoe Kingma voor sectie B ontbreekt, zodat Kingma State zelf, Rinnerda en het tichelwerk in 1832 "niet in de index" zijn (zijn leggers voor Ried A en C, Franeker A en C, Dronrijp, Sexbierum, Tjerkwerd en Harlingen zijn er wel). Wat wel blijkt:

• Kingma State, Rinnerda, de sate aan Kingmatille, het tichelwerk en Bervert (Sweins 2, 3, 5, 8, 28): in 1832 nog altijd van Van Beyma thoe Kingma; van nummer 2 en 8 staan de percelen aan de Franeker kant (Franeker C138-140) op zijn naam, de rest zit in de ontbrekende legger van Ried B. Dat de familie ze bezat, staat vast uit de verkoopboekjes van 1864 en de koopbrieven hierboven.
• De Van der Waeyen-plaatsen (Sweins 1, 7, 9): de grote plaats nummer 1 (33 ha) was in 1832 van Izaak de Swart, burgemeester van Franeker, die in 1816 en 1817 land onder Zweins verkocht aan Nicolaas Lentz, van wie Van Beyma het in 1826 kocht; nummer 7 en 9 zijn deels van De Swart en niet in de index. In 1728 waren de stemmen 1 en 8 nog van de state (Adius); een deel van dat bezit is dus in de achttiende eeuw weer verkocht, waarschijnlijk bij de verdeling na Petronella van Ghemmenich.
• De kerkeplaatsen van Zweins (Sweins 4 en 6): in 1797 en 1802 verkochten de kerkvoogden een sate aan Van Beyma; in 1832 zijn de percelen van nummer 6 verdeeld over De Swart, Pieter ten Behm Wentholt en niet-geïndexeerde eigenaars.
• Peins nummer 2 (Sijtse Tamminga): 7 ha op naam van Van Beyma thoe Kingma, de rest niet in de index (vermoedelijk dezelfde ontbrekende legger); van nummer 9 (Doenga in 1700) had hij 5,9 ha, van nummer 3 (De Wolff) 4,3 ha. Herbaijum nummer 5 was in 1832 helemaal van hem (Ried C575-577 603 605-613).
• De overige Peinser plaatsen: nummer 1 (Schratenbach) was in 1832 van notaris Pieter Andreae te Leeuwarden; nummer 13 en 14 (Yminga) van dominee Wibrandus Tenckink te Tzum en notaris Isaac Telting te Franeker; nummer 11 en 12 (het gilde) van Johannes Siersma te Dongjum; nummer 16 van Izaak de Swart.
• Het stateterrein zelf (huis en erf B448, tuin en vijver B449, plezierbos B454, opvaart B503, singel B504, samen 4,4 ha) staat in 1850 onder geen floreennummer: floreenvrij, zoals de atlas over onland en buitenplaatsen zegt, en daarom niet op de kaartjes van de atlas.

Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 29–30, 80, 98 en 102; Kadaster 1832 (Oorspronkelijk Aanwijzende Tafels) kadastrale gemeente Ried via AlleFriezen (Tresoar), 330 records opgehaald 2026-09-22 met tools/stamboom/oa.py; kaartlaag bezit in 1832 (perceelgeometrie HisGIS, KNAW HuC / Fryske Akademy); familiearchief Van Beyma thoe Kingma, Tresoar toegang 319, inv. 1092, 1103, 1122, 1123, 1134.

Beeld alleen voor familie (auteursrecht Fryske Akademy): Zweins en omgeving op de atlas van Eekhoff (1849 tot 1859), zoals de Prekadastrale Atlas hem naast het kaartje van 1700 afdrukt: Kingma State met de oprijlaan naar de trekvaart, Kingmatille met tolhuis en tichelwerk, de staten Heerma en Rinnerda, Salverd, Schalsum en Peins. Na inloggen te zien op de pagina van Julius Matthijs van Beyma thoe Kingma. Bron: Prekadastrale Atlas fan Fryslân, diel 4 (1990), blz. 101, licentie auteursrecht Fryske Akademy, alleen voor familie

Onzekerheden en open vragen

• De koppeling van stemmen van 1640 aan floreennummers van 1700 is het werk van de auteurs op grond van namen, grootte en floreen; voor Zweins waarschuwen zij zelf dat tussen 1700 en 1850 binnen de complexen van Kingma en Van der Waayen met de floreenplicht en de landen is geschoven, zodat de ligging van de landen van 1640 nader onderzoek vraagt. Voor Schalsum wijkt de gekoppelde plaats sterk af in grootte.
• Wie in 1640 de "Kingma" van Schalsum en van de stelle Berverd is (Saeckle, zijn broer Jan Intes of een ander familielid), zegt het kohier niet.
• De weduwe Beylanus van "de secr. Ghemmenich" (Peins nummer 6) en Jacobus Gemmenich (Franeker nummer 43) zijn niet geïdentificeerd.
• Siuke (Sjucke) Kingma te Tzum en Achlum en Sybren Kingma te Midlum (1700) zijn niet onderzocht.
• De regel voor Peins nummer 7 mist in het stemkohier de grootte; bij Peins nummer 31 staan twee posten met hetzelfde nummer.
• De cijfers zijn van de gerenderde pagina's gelezen; een enkel kadasternummer kan verkeerd zijn overgenomen, wat bij een koppeling aan HisGIS meteen zichtbaar wordt.
• Op de eigen kaarten zijn drie posten zonder geometrie (Sweins 21 en 24, Peins 31) en 18 benaderd; de indeling van 1640 is per definitie benaderd (stem aan de huisstede). HisGIS knipt één kadastraal perceel soms in meer vlakken (bos, weg, water); die zijn samengevoegd.
• De index van AlleFriezen op het kadaster van 1832 mist de legger van Van Beyma thoe Kingma voor Ried sectie B (Zweins) en waarschijnlijk een tweede voor sectie A; de tafel zelf is bij Tresoar (toegang 38) in te zien.
• De losse kaartbladen van de cassette (deel C) ontbreken in de pdf; ze zijn alleen nodig als iemand de percelen op de originele A3-minuutplans wil nalopen, want de kadastrale kaart van 1832 staat ook in HisGIS.

Redactie

• 2026-09-22 (agent-prekadastraal, T-0224): eigen kaarten (/beeld/kaarten/bezit-1640|1700-zweins|peins.png + svg, openbaar, eigen tekening op HisGIS-geometrie) en de GeoJSON-lagen bezit-1640.json/bezit-1700.json; stemkohieren 1698/1728 (AlleFriezen, 53 records in archief/records/frl), kadaster 1832 Ried (330 records) en de inventaris van toegang 319 toegevoegd.
• 2026-09-22 (agent-prekadastraal, T-0224): pagina aangelegd uit de auteurs-pdf van de atlas; de kaartjes van Sweins en Peins en de Eekhoff-uitsneden staan als beelden alleen voor familie (/beeld-prive/prekadastraal/…, in stamboom.db bij Ignatius, Saeckle en Julius Matthijs van Beyma thoe Kingma 1781); de artikelbouw van de app kent nog geen beelden alleen voor familie, daarom heeft deze pagina geen app: true.