Kingma's Bank (1869-1981) (article)

Kingma's Bank was de bank van de Makkumer Kingma's: begonnen in 1869 als het kassierskantoor van twee broers naast de oliemolen van de familie, vanaf 1916 in Leeuwarden, vanaf 1919 een naamloze vennootschap, tot in 1969 de laatste zelfstandige particuliere bank van Friesland, in 1971 overgenomen door Bank Mees & Hope en in 1981 opgegaan in de Algemene Bank Nederland. Tot ver in de jaren tachtig stond de naam nog op de gevels, onder meer op het hoekpand aan de Marktstraat in Sneek, waar een foto uit 1988 "ABN Bank" en "Kingma's Bank" naast elkaar op de pui laat zien. Deze pagina zet op een rij wat de kranten, de beeldbanken en de monumentenregisters over de bank zeggen; de personen staan op hun eigen pagina's.

Van vertrouwensman tot kassierskantoor (1869)

De bank begon niet als bank. In de eerste helft van de negentiende eeuw was Jan Martens Kingma olieslager te Makkum, lid van Provinciale Staten en wethouder van Wonseradeel, en daarnaast de vertrouwensman van velen in zijn omgeving, die "vooral in financieele zaken gaarne van zijn inzicht en voorlichting profiteerden". Toen het hem te veel werd legde hij die geldzaken in handen van zijn zoons. Het gedenkartikel bij het eeuwfeest citeert wat hij hun zou hebben gezegd: "Jongens, jullie moesten die geldzaken wat anders gaan regelen, dan dat ik heb gedaan. Ik deed het altijd gratis, maar jullie kunnen er best wat voor rekenen." Zo "verhieven" zij "wat eens een vriendendienst was, tot een zelfstandig bedrijf". Bron: Leeuwarder nieuwsblad 4 november 1929; Nieuwsblad van Friesland 5 november 1929; Leeuwarder Courant 4 november 1969, "Zwaardloos schip".

De oprichters waren Tjeerd Herre Kingma (1838–1930) en zijn broer Jan Hylke Kingma (1844–1935); hun halfbroer Eelco Paulus Hyacinthius Kingma (1850–1939) trad later als firmant toe. Het kassierskantoor werd aangekondigd in de Bolswarder Courant van 4 november 1869, de datum die de bank daarna als haar stichtingsdag vierde; het kantoor bleef in Makkum en de bankzaken werden "in een hoekje van het kantoor" van de oliemolen afgehandeld, want de voorkeur van de drie broers bleef bij de molens liggen. Vereniging Hendrick de Keyser noemt de bank "opgericht in 1869 als kassierbureau van de Gebroeders Kingma"; op een plafondbalk in de voorkamer van het Kingmahuis staat gegraveerd dat de bank in die kamer is opgericht. Bron: Leeuwarder Courant 4 november 1969, "Zwaardloos schip"; Leeuwarder Courant 17 maart 1930; Huis Kingma, Vereniging Hendrick de Keyser; Wikipedia, Kingmahuis.

Bolsward 1896: het gat van de firma Brouwer

Het tweede kantoor kwam in Bolsward, en het kwam er door het faillissement van een concurrent. Begin mei 1896 staakte "de firma Brouwer & Zoon, kassiers te Bolsward" haar betalingen; een van de firmanten had de stad verlaten, terwijl de firma "sinds vele jaren een onbepaald vertrouwen" had genoten. De schade was groot: particulieren met vorderingen tot fl. 25.000 en ook corporaties, waaronder het predikantenfonds van de doopsgezinde gemeente, raakten geld kwijt. Tegen de kassier volgde een strafzaak: "Jan Brouwer, 81 jaren, kassier en commissionair in effecten te Bolsward, thans in hechtenis" stond in juli 1896 terecht wegens verduistering uit datzelfde predikantenfonds, waarvan hij administrateur-boekhouder was en waarvan na 1891 geen rekening meer was opgenomen; omdat hij slechthorend was werd een deurwaarder als tolk beëdigd. Hij kreeg zes maanden gevangenisstraf en ging niet in hoger beroep. In datzelfde jaar opende Kingma in Bolsward een filiaal, "als marktcentrum van den greidhoek de aangewezen plaats daarvoor", en kreeg het daar het correspondentschap van De Nederlandsche Bank; de zaken werden eerst gedreven in het woonhuis van Jan Hylke Kingma aan de Grote Dylakker. Bron: De Amsterdammer 3 mei 1896, "Een Krach"; Nieuwsblad van het Noorden 14 mei 1896; Leeuwarder Courant 9 juli 1896, "Zaak-Brouwer"; Leeuwarder Courant 13 augustus 1896, rechtzaken; Leeuwarder nieuwsblad 4 november 1929; De standaard 16 april 1937, "Een greep uit het Zakenleven van Makkum"; Leeuwarder Courant 4 november 1969, "Zwaardloos schip".

Achter de markt aan: Leeuwarden 1913 en 1916

Een provinciale bank volgde de veemarkten. Toen de kleine dorpsmarkten achteruitgingen en die van Leeuwarden jaarlijks belangrijker werd, begon de firma in 1913 des vrijdags zitting te houden in Leeuwarden, eerst in de herberg De Roskam aan het Ruiterskwartier. In 1916 werd het een echt kantoor, "niet uit zucht tot uitbreiding" maar omdat de boeren op vrijdag naar Leeuwarden gingen; het pand verhuisde van het Zuiderplein naast hotel De Klanderij naar de Willemskade. In 1937 kocht de bank van de Amsterdamsche Bank het grote kantoorgebouw aan het Ruiterskwartier, waar de Amsterdamsche Bank eerder had gezeten, en in september 1939 werd dat nieuwe kantoor in gebruik genomen; de verbouwingskosten bleven daardoor beperkt. Ruiterskwartier 85 in Leeuwarden staat nu als gemeentelijk monument te boek: "Kantoorpand (Kingma's Bank), in 1916 gebouwd in de trant van de Um 1800-Bewegung". Bron: Leeuwarder nieuwsblad 4 november 1929; Leeuwarder Courant 4 november 1969, "Zwaardloos schip"; Leeuwarder nieuwsblad 3 april 1937; Nieuwsblad van Friesland 5 februari 1940, jaarverslag 1939; Wikipedia, Ruiterskwartier (Leeuwarden).

De N.V. van 4 november 1919

Op 4 november 1919, precies vijftig jaar na de aankondiging in de Bolswarder Courant, werd de kassiersfirma Gebr. Kingma omgezet in de N.V. Kingma's Bank, gevestigd te Leeuwarden, met kantoren te Leeuwarden, Bolsward en Makkum. Het maatschappelijk kapitaal was een miljoen gulden, waarvan fl. 500.000 volgestort. De drie broers werden commissaris; directeur werd Jan Marten Kingma (1881–1961), de oudste zoon van Tjeerd Herre, die tot dan het kantoor in Bolsward leidde en in 1920 naar Leeuwarden verhuisde. Bij het zestigjarig bestaan in 1929 leefden alle drie de oprichters nog en was de N.V. "niet een zuivere familievennootschap meer, hoewel het roer in dezelfde handen is gebleven"; de aandeelhouders kregen als aandenken een herdenkingsbord van Makkumer aardewerk. Bron: Het Vaderland 6 november 1919; Nieuwsblad van Friesland 7 november 1919; Leeuwarder nieuwsblad 4 november 1929; Leeuwarder Courant 17 maart 1930.

De leiding bleef lang in de familie. Jan Marten Kingma was vanaf 1919 directeur en later commissaris; zijn zoon mr. Tjeerd Herre Kingma (1915–2000) stond sinds 1952 aan het hoofd en kreeg bij het eeuwfeest op 4 november 1969 uit handen van de Leeuwarder burgemeester J.S. Brandsma het officierskruis in de Orde van Oranje-Nassau. Zijn oom Herre Reiner Kingma leidde het kantoor te Bolsward en was onderdirecteur van de bank; hij trad in april 1963 op zijn zeventigste af, werd voorgedragen als commissaris en werd in Bolsward opgevolgd door de procuratiehouder J. Kuiken. Bij het overlijden van Jan Marten in 1961 schreef de bank in de rouwadvertentie over "de prettige samenwerking, die wij zowel in zijn functie als Directeur en later als Commissaris met hem mochten hebben". Bron: Leeuwarder Courant 4 november 1969, onderscheiding; Leeuwarder Courant 4 november 1969, "Warme bakker onder de concerns"; Leeuwarder Courant 4 april 1963; Leeuwarder Courant 13 april 1963; Leeuwarder Courant 6 maart 1961.

De kantoren: Sneek 1920, Gorredijk en Oosterwolde 1921, Drachten 1937, Bergum 1952

Het kantoor in Sneek kwam in het voorjaar van 1920. In de advertenties van de bank staat Sneek op 3 januari en 13 februari 1920 nog alleen als zitdag ("Dinsdags Sneek 'AMICITIA'"), op 9 april 1920 heten de kantoren nog Leeuwarden, Bolsward en Makkum, en in een advertentie gedateerd 20 april 1920 staat voor het eerst "LEEUWARDEN, SNEEK, BOLSWARD, MAKKUM" met alleen nog een zitdag op maandag in de Koornbeurs te Franeker. In september 1920 vroeg de bank "voor haar KANTOOR te Sneek een eerste BEDIENDE, geschikt om bij afwezigheid van den directeur dezen te vervangen". Bron: Leeuwarder Courant 3 januari 1920; Leeuwarder Courant 13 februari 1920; Leeuwarder Courant 9 april 1920; Leeuwarder Courant 24 april 1920; Leeuwarder Courant 23 september 1920.

Daarna groeide het net verder: in 1921 nam Kingma de kantoren van de firma W. van der Meulen te Gorredijk en Oosterwolde over, in 1937 dat van de firma F.J. Oosterbaan te Drachten, en in 1952 kwam Bergum als laatste loot aan de stam, waar sinds de oorlog al een correspondentschap bij de Coöperatieve Voorschotbank lag. Het jaarverslag over 1939 somt als bezit op: de panden Zaailand 100 en Willemskade 8 te Leeuwarden, een huis te Makkum en de kantoorgebouwen te Leeuwarden, Sneek, Bolsward, Makkum, Drachten, Gorredijk en Oosterwolde, "met kluisinrichtingen en inventaris". In 1977 adverteerde de bank met negen kantoren: Leeuwarden, Bergum, Bolsward, Drachten, Gorredijk, Makkum, Oosterwolde, Sneek en Wolvega. Bron: Leeuwarder Courant 4 november 1969, "Zwaardloos schip"; Nieuwsblad van Friesland 5 februari 1940, jaarverslag 1939; Leeuwarder Courant 16 augustus 1977.

Twee van die kantoren zijn nu monument. Het Kingmahuis, Vallaat 22 te Makkum, in 1748 gebouwd door Hylke Jansz Kingma, ging in 1951 over naar Kingma's Bank, die het met het buurpand Vallaat 20 verbond; bij de restauratie van 1952–1953 werd er midden in het huis een brandvrije bankruimte gebouwd en in de kelder een betonnen kluis, en werd het pand "ingericht als deftig bankkantoor". De bank bleef er tot 1986; in 2009 kwam het huis aan Vereniging Hendrick de Keyser, die de kluis als bouwkundig probleem beschrijft, omdat de eeuwenoude balklagen erop rusten. Het bankgebouw aan het Moleneind Zuidzijde 7 te Drachten, gebouwd in 1963 naar ontwerp van Van Manen en Zwart, staat op de lijst van gemeentelijke monumenten als "Bankgebouw Kingma's Bank". Bron: Huis Kingma, Vereniging Hendrick de Keyser; Wikipedia, Kingmahuis; Wikipedia, Lijst van gemeentelijke monumenten in Drachten.

Wat voor bank het was

De bank bleef klein en wilde dat blijven. In 1967 stond zij negentiende van de zevenendertig Nederlandse banken; het balanstotaal liep van bijna fl. 62 miljoen over 1967 op tot ruim fl. 72 miljoen over 1968, met een winst van fl. 535.000 en een dividend van 12,5 procent. Bij het eeuwfeest vergeleek directeur mr. Tjeerd Herre Kingma (1915–2000), sinds 1952 aan het hoofd, de bank met "de zaak van de warme bakker, die zich tussen de broodfabrieken en supermarkten tracht staande te houden": "Wij maken eigenlijk niets speciaals. Alleen wij proberen het op een speciale manier te brengen." Na de oorlog was de lijn "niet overal kantoren stichten. Dan kun je op den duur alleen de grote banken nog nadoen"; buiten Friesland kwam geen vestiging, op een plan voor Amsterdam vlak voor de oorlog na dat niet doorging. Met Van Lanschot was Kingma's Bank in 1969 de enige bank in het land met nog een drager van de oude familienaam aan het hoofd; in Gorredijk was een neef van de directeur kantoordirecteur. Bron: Leeuwarder Courant 4 november 1969, "Warme bakker onder de concerns"; Leeuwarder Courant 4 november 1969, "Helemaal niet klein"; Leeuwarder Courant 4 november 1969, "Kingma's Bank groeide vorig jaar flink".

De jaarverslagen waren het podium van de directie. Over 1933 schreef zij over de wereldcrisis, de kunstmatige prijsbepaling voor boter en het koersverlies op dollarfondsen; over 1939 over een stilstaande effectenhandel, geld dat na 1 september tijdelijk aan gemeenten werd uitgezet en een koersverlies van fl. 40.629,67; over 1968 dat het "beschamend" was dat de inflatie niet te beteugelen viel, omdat "zij, die in guldens sparen, voortdurend het gelag betalen". Eerdere verslagen bepleitten een vaste oeververbinding tussen de Friese Zuidwesthoek en Noord-Holland, een zee- en luchthaven bij Harlingen en de distributie van het Friese aardgas door één bedrijf. Bron: Bildtsche courant 6 februari 1934, jaarverslag 1933; Nieuwsblad van Friesland 5 februari 1940, jaarverslag 1939; De tijd 24 maart 1969.

Mees & Hope (1971) en de ABN (1981)

Op 8 juni 1971 werd bekend dat Bank Mees & Hope te Amsterdam en Kingma's Bank tot nauwe samenwerking hadden besloten; Mees & Hope bracht een bod van 1000 procent in contanten uit op de aandelen. Het geplaatste kapitaal van Kingma's Bank was iets meer dan 1,0 miljoen gulden, zodat het bod om ruim 10 miljoen ging. Voor de honderd medewerkers had de overname "geen nadelige gevolgen": de bank zou "de eerstkomende jaren als zelfstandige bedrijfseconomische eenheid onder eigen naam en onder de huidige leiding voortbestaan". Begin juli 1971 deed Mees & Hope het bod gestand. Bron: Tubantia 8 juni 1971; Algemeen Dagblad 3 juli 1971.

Bank Mees & Hope werd in 1975 door de Algemene Bank Nederland ingelijfd, en daarmee kwam Kingma's Bank in de ABN-kring: in 1977 adverteerde zij als "lid van de ABN-familie" die "zelfs contacten over de gehele wereld" heeft. In 1981 volgde de bank zelf en ging verder als ABN/Kingma's Bank; vanaf april 1981 heten de advertenties "ABN Bank waarin opgenomen Kingma's Bank", met een kantorenlijst waarin Sneek (Marktstraat 14), Makkum (Vallaat 20), Bolsward (Marktstraat 1), Drachten (Moleneind ZZ 7), Gorredijk, Oosterwolde, Wolvega, Bergum en Leeuwarden staan. De naam bleef nog jaren in gebruik: in augustus 1983 was er op de Drachtster draverij een "Grote A.B.N. Bank - Kingma's Bank dag" met een "Grote A.B.N. Bank - Kingma's Bank prijs", en tot in 1986 stond het dubbele logo in advertenties. In 1990 en 1991 ging de ABN op in ABN AMRO, waarna de naam Kingma verdween. Bron: Wikipedia, Algemene Bank Nederland; Leeuwarder Courant 16 augustus 1977; Leeuwarder Courant 29 april 1981; Leeuwarder Courant 12 augustus 1983; Leeuwarder Courant 25 oktober 1986; Algemeen Dagblad 16 september 1982.

De band met de Friese financiële wereld bleef ook na de overname lopen via de mensen. Toen de Friesch-Hollandsche Hypotheekbank in 1982 aansluiting bij de ABN zocht, schreef het Algemeen Dagblad dat die bank "door de president-commissaris, mr. Tj. H. Kingma, over een relatie met de ABN" beschikte: "De noordelijke Kingma's Bank werd indertijd overgenomen door Mees en Hope, die later weer terecht kwam onder de vleugels van de ABN." Bron: Algemeen Dagblad 16 september 1982.

Het gebouw in de Marktstraat te Sneek

Het Sneker kantoor van Kingma's Bank zat in 1973 aan de Leeuwenburg 1; in dat jaar vroeg de bank daar schriftelijk om een "vrouwelijke kantoorbediende in bezit diploma M.A.V.O.". Het ABN-kantoor in Sneek stond al in 1970 aan de Marktstraat 14, een paar tientallen meters verderop, en daar bleef het ook na de samenvoeging: in mei 1988 hing er werk van de schilder-graficus Corneille "in het kantoor te Sneek aan de Marktstraat", naast de ABN-kantoren aan de Willemskade te Leeuwarden en de Burgemeester Wuiteweg te Drachten. Bron: Leeuwarder Courant 6 april 1973; Leeuwarder Courant 25 november 1970; Leeuwarder Courant 29 april 1981; Leeuwarder Courant 6 mei 1988.

Van dat pand bestaat een foto uit 1988 van Jan Kuperus in de mediabank van Súdwest-Fryslân, met de omschrijving "De Marktstraat en de Grote Kerkstraat met op de hoek Kingma's Bank en de ABN Bank". Op de opname staat één bakstenen hoekpand van twee bouwlagen onder een schilddak, met boven de ramen van de begane grond een langwerpig bord "ABN Bank Kingma's Bank" en op de hoek nog een bord "ABN Bank": het is dus geen twee banken naast elkaar, maar één kantoor dat beide namen droeg. De foto is alleen in de mediabank te bekijken; overnemen vraagt toestemming van de gemeentearchivaris of het Historisch Centrum Westergo. Bron: Mediabank Súdwest-Fryslân, "Marktstraat ABN Bank Kingma's Bank", 1988, objectnummer VHS1001019.

Marktstraat 14 en 16 in Sneek zijn samen rijksmonument, sinds 11 januari 1968 ingeschreven met de omschrijving "Ruim hoekpand van fijn metselwerk met zware geblokte kroonlijst, waarboven tympaan. Zes stoeppalen"; de oorspronkelijke functie is werk-woonhuis. Dat het pand op de foto van 1988 dit rijksmonument is, is waarschijnlijk maar niet met een bron vastgelegd: het ABN-kantoor in Sneek stond op Marktstraat 14, het register noemt het een hoekpand, en de Grote Kerkstraat begint bij die kant van de Marktstraat. Bron: Rijksmonumentenregister, monumentnummer 34057; Leeuwarder Courant 29 april 1981.

Personen in deze wiki

Tegenstrijdigheden en open vragen

1. 1885 of 1896 voor het kantoor in Bolsward. Twee bronnen noemen 1896: het jubileumartikel van 1929 ("In 1896 werd, na het faillissement der fa. Brouwer te Bolsward, aldaar een filiaal opgericht") en het bedrijvenoverzicht van 1937 ("Eerst in 1896 opende zij een kantoor te Bolsward"). Het faillissement-Brouwer viel inderdaad in mei 1896. Een jaartal 1885 is in geen van de doorzochte kranten terug te vinden. Bron: Leeuwarder nieuwsblad 4 november 1929; De standaard 16 april 1937; De Amsterdammer 3 mei 1896.
2. 1919 of 1920 voor het kantoor in Sneek. Het eeuwfeestartikel van 1969 laat Sneek in 1919 opengaan, het jubileumartikel van 1929 in 1920. De advertenties van de bank zelf geven de doorslag voor 1920: op 13 februari 1920 is Sneek nog een zitdag, op 20 april 1920 een kantoor. Bron: Leeuwarder Courant 4 november 1969; Leeuwarder nieuwsblad 4 november 1929; Leeuwarder Courant 13 februari 1920; Leeuwarder Courant 24 april 1920.
3. 1981 of 1982 voor het opgaan in de ABN. Wikipedia's artikel over de Algemene Bank Nederland zegt 1981, dat over het Kingmahuis 1982, en De Kinkhoorn houdt het op "begin jaren '80". De advertentie "ABN Bank waarin opgenomen Kingma's Bank" staat in de Leeuwarder Courant van 29 april 1981, wat 1981 waarschijnlijk maakt. Bron: Wikipedia, Algemene Bank Nederland; Wikipedia, Kingmahuis; De Kinkhoorn 9, artikel 6; Leeuwarder Courant 29 april 1981.
4. Wie in 1869 begon. De overlijdensadvertentie van 1930 laat Tjeerd Herre alleen beginnen, "waaraan later ook door zijn broers werd deelgenomen"; het eeuwfeestartikel van 1969 noemt Tjeerd Herre en Jan Hylke samen, en het jubileumartikel van 1929 eveneens die twee, met E.P.H. Kingma als latere firmant. Het eeuwfeestartikel spreekt elders van "de drie jongste zoons" die samen begonnen. Bron: Leeuwarder Courant 17 maart 1930; Leeuwarder Courant 4 november 1969; Leeuwarder nieuwsblad 4 november 1929.
5. Het gedenkboek is niet gelezen. H.G. van Slooten, Kingma, lid van de familie. Geschiedenis van Kingma's Bank N.V. 1869–1969 (Baarn 1969) is de uitvoerigste bron over de bank en staat niet online; citaten eruit komen tot nu toe uit De Kinkhoorn en uit het gearchiveerde Kingma Makkum Online. Hetzelfde geldt voor het lemma "Kingma's Bank NV" in de Nieuwe encyclopedie van Fryslân, dat achter een betaalmuur staat, en voor D.C.J. van der Werf, "Jan Marten Kingma, bankier tijdens het hoogtepunt van de bankconcentratie: 1916–1922" (1992). Bron: De Kinkhoorn 16, artikel 2; Kingma Makkum Online, boekenlijst (gearchiveerd 2019); Nieuwe encyclopedie van Fryslân, Kingma's Bank NV.
6. Het archief. De bank is niet apart in een openbaar archief teruggevonden; het familiearchief van de firma M.H. Kingma te Makkum, 1726–1932, ligt bij Tresoar (toegang 98) en bevat onder meer briefwisseling van J.M. Kingma over het beleggen van kapitaal. Bron: Tresoar, toegang 98, Fa. M.H. Kingma te Makkum.